لبنان… هنرها، نیروی محرک اصلی اقتصاد

در نیمه نخست قرن بیستم، جشنواره‌ها به ابتکارهای فردی، فعالیت‌های انجمن‌های فرهنگی یا نمایش‌های ادبی و تئاتری با ماهیتی مشترک میان فرانسه و لبنان محدود می‌شدند. اما در نیمه دوم همان قرن، صحنه هنری لبنان میزبان شمار انبوهی از جشنواره‌ها شد که برجسته‌ترین آن‌ها جشنواره‌های بین‌المللی بعلبک بود که در دهه پنجاه میلادی بنیان گذاشته شد. آن انجمن‌ها و فعالیت‌ها، هسته اولیه شکل‌گیری هویت فرهنگی و هنری‌ای را تشکیل دادند که در دهه‌های سی و چهل در نمایش‌نامه‌نویسی لبنان تبلور یافت.
در سال ۱۹۴۳، بیست‌وسه سال پس از دستیابی لبنان به استقلال بزرگ خود، «انجمن ملی پاسداری از میراث لبنان» با حمایت بشاره خوری، رئیس‌جمهوری، نمایش‌نامه‌ای کلاسیک از ادبیات فرانسه را در بعلبک به روی صحنه برد؛ آن هم زیر نورافکن‌های هواپیماهای نیروی هوایی فرانسه. سه چهره برجسته فرهنگی بر این انجمن نظارت داشتند: میشل شیحا، سعید عقل و فؤاد افرام بستانی.
در سال ۱۹۵۳، «گروه پنج» تأسیس شد که زکی ناصیف، توفیق الباشا، دو برادر، عاصی و منصور رحبانی، و فیلمون وهبه را دربر می‌گرفت. هدف این گروه ارائه گونه‌ای از موسیقی و آواز لبنانی بود که «جمله‌های ملودیک» خود را از فولکلور می‌گرفت. اما در سال ۱۹۵۶، کمیته‌ای رسمی برای اداره جشنواره‌های بعلبک به ریاست وجیه غصوب تشکیل شد که گروهی از روشنفکران و علاقه‌مندان هنر، از جمله نجیب حنکش، شفیقه دیاب، می عریضه و موسی دو فریج، در آن عضویت داشتند. با حمایت بی‌قیدوشرط رئیس‌جمهوری کمیل شمعون، جشنواره‌های بعلبک در همان سال به نهادی دولتی تبدیل شدند که هدفش تشویق گردشگری فرهنگی لبنان بود.
در همین چارچوب، زلفا شمعون، بانوی اول وقت، بر افزودن فولکلور به برنامه جشنواره اصرار ورزید. او همچنین گزارشی را که ایگور موزایف، کارشناس روس رقص شرقی، به کمیته یونسکو در بیروت ارائه کرده بود، پذیرفت. موزایف در این گزارش پیشنهاد کرده بود گروهی حرفه‌ای برای رقص محلی تأسیس شود که آثارش اصالت زندگی روستایی را بازتاب دهد و نقطه آغازی برای ترویج فرهنگ و میراث مردم باشد.
در عمل، بر اساس پیشنهاد موزایف، بانوی اول دو رقصنده به نام‌های مروان و ودیعه جرّار را به مدرسه موزایف در روسیه فرستاد. آن دو پس از بازگشت، مهارت‌های رقص را با خود آوردند؛ مهارت‌هایی که بعدها به تأسیس گروه‌های رقص محلی در لبنان انجامید و زمینه‌هایی برای گسترش و تحول «دبکه» و دیگر هنرهای رقص فراهم کرد. اکنون نیز پیشنهادی برای گنجاندن «دبکه» در برنامه‌های درسی مدارس مطرح شده است تا این رقص محلی لبنانی احیا شود.
در سال ۱۹۵۷، رئیس‌جمهوری شمعون کمیته جشنواره‌های بین‌المللی بعلبک را به ریاست ایمه کتانه تشکیل داد. سلوی السعید مسئول فعالیت‌های تئاتری شد و برگزاری کنسرت‌های موسیقی به می عریضه سپرده شد. اما جشنواره‌ها چگونه گردشگری را در لبنان رونق بخشیدند؟
پیش از آنکه لبنان در سال ۲۰۱۹ با کابوس بحران اقتصادی فلج‌کننده از خواب بیدار شود، شب‌های تابستانی این کشور تصویری کاملاً متفاوت ترسیم می‌کردند؛ تصویری که هنر و شهرت جهانی عنوان آن بود. در سایه رونق اقتصادی موهوم و ثبات شکننده‌ای که نظامی «رانتی» بر آن حاکم بود، بخش جشنواره‌ها دوران رونقی بی‌سابقه را تجربه می‌کرد. کنسرت‌های بزرگ و ستارگان بین‌المللی میان بناهای تاریخی کهن و طبیعت منحصربه‌فرد لبنان در رفت‌وآمد بودند و جامعه در جنبشی فرهنگی و اقتصادی به سر می‌برد؛ جنبشی که شهرها و روستاها را از شمالی‌ترین نقطه تا جنوبی‌ترین بخش کشور به کانون‌هایی سرشار از شور زندگی و شادی تبدیل کرده بود. اما با شدت‌گرفتن فروپاشی، درخشش این فضا به‌تدریج رو به خاموشی رفت.
بخش گردشگری لبنان، که همواره ستون اصلی اقتصاد ملی و مجرای عمده جذب ارزهای خارجی به شمار می‌رفته است، اکنون با یکی از شدیدترین عقب‌گردهای تاریخ معاصر خود روبه‌روست؛ وضعیتی که فشارهای ژئوپولیتیکی بسیار تأثیرگذار و تشدید شدید تنش‌های امنیتی و اقتصادی در پی تنش‌ها و تجاوزهای مستمر به آن دامن زده‌اند.
بخش گردشگری ارتباط مستقیمی با شاخص‌های ثبات، صلح و امنیت دارد؛ شاخص‌هایی که با تشدید عملیات نظامی در سال ۲۰۲۳ متزلزل شدند. این روند در سال ۲۰۲۴، به‌دلیل جنگ میان اسرائیل و «حزب‌الله»، ادامه یافت و وضعیت بدتر شد. بااین‌حال، در سال ۲۰۲۵ و هم‌زمان با ظهور نشانه‌های مثبت، گردشگری دوباره پیشرفت کرد، اما در پی جنگ سال ۲۰۲۶ بار دیگر با عقب‌گرد روبه‌رو شد. سرنوشت این درگیری همچنان نامعلوم است؛ با وجود تلاش‌هایی که برای برقراری آتش‌بس دائمی و اجرای بندهای «توافق چارچوب» صورت می‌گیرد؛ توافقی که مذاکرات میان دو کشور به آن انجامیده است.
بر اساس آمار، بخش سفر و گردشگری در سال ۲۰۲۵، در مقایسه با ۳۴۱ هزار و ۹۰۰ شغل در سال ۲۰۲۴، تعداد ۳۵۷ هزار و ۱۰۰ فرصت شغلی فراهم کرد؛ این رقم در سال ۲۰۱۹ به ۴۱۶ هزار و ۶۰۰ شغل می‌رسید. به‌ویژه آنکه شورای جهانی سفر و گردشگری (WTTC) برآورد کرده است مجموع سهم سفر و گردشگری در اقتصاد لبنان در سال ۲۰۲۵ معادل ۱۸٫۶ درصد تولید ناخالص داخلی بوده است؛ درحالی‌که این سهم در سال ۲۰۲۴ به ۱۹٫۸ درصد و در سال ۲۰۱۹ به ۱۹ درصد می‌رسید. این شورا همچنین برآورد کرده است که این بخش در سال ۲۰۲۵ درآمدی بالغ بر ۶۲۸٫۶ تریلیون لیره ایجاد کرده که در مقایسه با سال ۲۰۲۴، کاهشی ۶٫۵ درصدی داشته است؛ این در حالی است که درآمد این بخش در سال ۲۰۱۹ برابر با ۱۹٫۳ تریلیون لیره لبنان بود.
هنر و فرهنگ در لبنان هیچ‌گاه صرفاً تجملی زودگذر نبوده‌اند؛ بلکه شریان حیاتی این کشور و نیروی محرک اصلی چرخ اقتصاد و گردشگری آن به شمار می‌روند. این جشنواره‌ها در مواجهه با بحران‌های مالی دشوار، همچون آهن‌ربایی عمل می‌کنند که هم لبنانی‌های مهاجر و هم گردشگران را به سوی کشور جذب می‌کند.
از سوی دیگر، نمی‌توان زخم‌هایی را که شرایط کنونی بر چهره فرهنگ بر جای گذاشته است نادیده گرفت؛ چراکه بحران‌های ساختاری پی‌درپی، به‌طور کلی تأثیری منفی بر عرصه هنری گذاشته‌اند. بااین‌حال، لبنان با وجود این عقب‌گرد ناخواسته و ناامیدکننده در برخی مقاطع، بارها توانایی استثنایی خود را برای پشت سر گذاشتن دوران رکود از مسیر جشنواره‌های هنری و رویدادهای فرهنگی به اثبات رسانده است.