یاسر عبدالعزیز
مدیر دفتر الشرق الاوسط در قاهره
TT

«اینفلوئنسرها»… از شرّی ناگزیر تا شریکی مطلوب

پرسشی که امروز پیش روی دولت‌ها قرار دارد، دیگر این نیست که چگونه «اینفلوئنسرهای جدید» را که هیاهو و نفوذشان در فضای ارتباطات روزبه‌روز بیشتر می‌شود، خاموش کنند؛ بلکه این است که چگونه از آن‌ها بهره ببرند؟ پس از سال‌ها که مقام‌ها در بسیاری از کشورها با ستاره‌های پلتفرم‌های دیجیتال همچون منبعی دائمی از دردسر برخورد می‌کردند، گاه با طرح پرونده‌های قضایی آن‌ها را تحت پیگرد قرار می‌دادند و گاه حساب‌هایشان را محدود می‌کردند، برخی دولت‌ها اکنون در حال بازنگری در محاسبات خود هستند.
دلیل این تغییر ساده است؛ این «اینفلوئنسرها» اکنون چیزی را در اختیار دارند که نهادهای رسمی و رسانه‌های «سنتی» هر دو بخش عمده آن را از دست داده‌اند: اعتماد و توانایی دسترسی به مخاطبان جوانی که نه بیانیه‌های دولتی را می‌خوانند و نه بخش‌های خبری را تماشا می‌کنند.
بااین‌حال، سخن‌گفتن از چرخشی کامل از رویارویی به جذب و ادغام، تا اندازه‌ای اغراق‌آمیز است. دولت‌ها ابزارهای مهار و کنترل را کنار نگذاشته‌اند، بلکه ابزارهای نرم‌تری نیز به آن‌ها افزوده‌اند. آنچه در عمل می‌بینیم، آمیزه‌ای از به‌کارگیری چماق و هویج است که نسبت آن از کشوری به کشور دیگر، بر اساس ماهیت نظام سیاسی و اندازه بازار محتوا، تغییر می‌کند.
می‌توان چهار الگوی اصلی برای این جذب و ادغام تشخیص داد:
نخستین الگو، قانون‌گذاری و سامان‌دهی است. روشن‌ترین نمونه آن اقدام برخی کشورها در الزام تمام کسانی است که محتوای تبلیغاتی منتشر می‌کنند به دریافت مجوز و واداشتن دارندگان این مجوزها به درج شماره آن در حساب‌هایشان. این اقدام در ظاهر، سامان‌دهی بازار تبلیغات و حمایت از مصرف‌کننده است و واقعاً نیز چنین کارکردی دارد؛ اما هم‌زمان «اینفلوئنسر» را از فردی بدون تعهدات مشخص به فعال حرفه‌ای ثبت‌شده‌ای تبدیل می‌کند که می‌توان او را پاسخ‌گو دانست. در اینجا، مهار و کنترل در پوشش به‌رسمیت‌شناختن و مشروعیت‌بخشیدن ظاهر می‌شود.

الگوی دوم، اعطای امتیاز دسترسی به محل‌های پوشش خبری رسانه‌ای است. هنگامی که کاخ سفید در سالن نشست‌های توجیهی خبری، جایگاهی را به آنچه «رسانه جدید» می‌نامید اختصاص داد، هزاران تولیدکننده محتوا برای دریافت مجوز ورود درخواست دادند. نزدیکی به مرکز تصمیم‌گیری، خود پاداشی به شمار می‌رود و هرکس به این جایگاه دست یابد، به‌خوبی می‌داند که این امتیاز ممکن است از او گرفته شود.

الگوی سوم، عقد قرارداد مستقیم است. دولت بریتانیا صدها هزار پوند استرلینگ برای کارزارهایی از طریق «اینفلوئنسرها» هزینه کرده و کنیا نیز اختصاص بودجه‌ای سالانه به وبلاگ‌نویسان و «اینفلوئنسرهایی» را بررسی می‌کند که مأموریتشان «روایت داستان دولت» است.

الگوی چهارم که از همه کم‌حاشیه‌تر است، در اختیار قراردادن اطلاعات و اسناد از سوی نهادهای رسمی به «اینفلوئنسرها» برای توضیح سیاست‌های عمومی، با زبانی قابل‌فهم برای مخاطبانشان و شیوه‌هایی جذاب‌تر، به‌ویژه برای نسل‌های جوان، خلاصه می‌شود.

آیا این مسیر می‌تواند نتیجه‌بخش باشد؟

پاسخ به این بستگی دارد که منظورمان از نتیجه‌بخش‌بودن چیست. اگر هدف، انتقال پیام‌های خدماتی روشن باشد ــ مانند کارزارهای واکسیناسیون، جمع‌آوری کمک‌های مالی، تشویق مردم به پرداخت مالیات یا تبلیغ گردشگری ــ تجربه‌ها از نتایجی قابل‌قبول حکایت دارند؛ زیرا «اینفلوئنسر» به گروه‌هایی از جامعه دسترسی پیدا می‌کند که دولت‌ها نتوانسته‌اند از طریق مجاری رسمی به آن‌ها دست یابند. اما اگر هدف، ایجاد مقبولیت سیاسی یا بزک‌کردن عملکرد ناکام دولت باشد، معادله بسیار پیچیده‌تر است.
مشکل در چیزی نهفته است که می‌توان آن را «پارادوکس اعتبار» نامید. «اینفلوئنسر» فقط به این دلیل نفوذ دارد که مخاطبانش او را مستقل و نزدیک به خود می‌بینند؛ کسی که به زبان آن‌ها سخن می‌گوید، نه به زبان نهادها. هر گامی که او را به دولت نزدیک‌تر کند، بخشی از این سرمایه را از میان می‌برد. وقتی مخاطبان درمی‌یابند کسی که به او اعتماد دارند، برای گفتن آنچه می‌گوید دستمزد یا امتیازی دریافت می‌کند، «اینفلوئنسر» فقط دنبال‌کنندگانش را از دست نمی‌دهد؛ دولت نیز واسطه‌ای را که به او امید بسته بود از دست می‌دهد و چه‌بسا تردید و بدگمانی نسبت به تمام پیام‌های بعدی آن عمیق‌تر شود.
از همین رو، شفافیت در این معادله تجملی اخلاقی نیست، بلکه شرط موفقیت آن است. محتوای پولی‌ای که به‌روشنی اعلام شود، همچنان بخشی از اعتبار خود را حفظ می‌کند؛ زیرا مخاطب می‌داند چه چیزی را تماشا می‌کند و بر همان اساس درباره آن قضاوت می‌کند. اما تبلیغات پنهان و بزک‌شده ممکن است مدتی کارگر بیفتد، ولی سرانجام افشا می‌شود و در پی آن، اعتماد یکباره فرو می‌ریزد.
خطر زمانی بیشتر می‌شود که این برنامه‌ها با فصل‌های انتخاباتی یا بحران‌های شدید سیاسی هم‌زمان شوند؛ زیرا در چنین شرایطی، تفکیک میان توضیح سیاست‌ها و بسیج حزبی دشوار می‌شود.
تغییر رابطه دولت‌ها با «اینفلوئنسرها» نشان‌دهنده اذعان ضمنی به این واقعیت است که نقشه نفوذ و تأثیرگذاری به‌طور بنیادین تغییر کرده و دیگر نمی‌توان روایت را در انحصار خود داشت. اما دولت‌هایی که گمان می‌کنند می‌توانند اعتماد را همانند فضاهای تبلیغاتی بخرند، سرانجام درمی‌یابند که اعتماد خریدنی نیست.
آنچه در این زمینه می‌تواند موفق باشد، مشارکتی با مرزهای روشن و شرایطی آشکار است که به هوش مخاطبان احترام بگذارد و برای اعتماد آن‌ها ارزش قائل باشد. هرچه جز این باشد، چیزی بیش از نسخه‌ای دیجیتال از رسانه‌های هدایت‌شده نیست؛ رسانه‌هایی که حاصل کارشان چیزی جز روی‌گردانی و بدگمانی نبوده است.
نقشه نفوذ و تأثیرگذاری در جوامع تغییر کرده و نهادها دیگر ابزارهای شکل‌دهی به افکار عمومی را در انحصار خود ندارند. ازاین‌رو، برخورد پخته با «اینفلوئنسرها» با پذیرش این واقعیت آغاز می‌شود، نه با تلاش برای رام‌کردن آن. جذب و به‌کارگیری آن‌ها شاید در رساندن پیام موفق باشد، اما تضمینی برای باورپذیربودن آن نیست؛ ممکن است به گسترش وسیع پیام بینجامد، اما لزوماً اعتقاد و اقناع ایجاد نمی‌کند.
در نهایت، هیچ اینفلوئنسری نمی‌تواند به نهادی اعتباری از جنس اعتماد ببخشد که آن نهاد اساساً فاقد آن است.