انتخابات آمریکا و پروژه رهبری

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، هنگامی که گفت: «اگر نام من در برگه رأی‌گیری بود، با اختلافی قاطع پیروز می‌شدیم»، در واقع وضعیت خود در عرصه حکمرانی را بیان می‌کرد. او گرفتار احساس رهبری است؛ رهبری‌ که به تأثیر مطلق خود بر رأی‌دهندگان و مسیر رویدادها اطمینان دارد.
برداشت ترامپ از جایگاه رهبری‌اش چندان از ویژگی‌های شخصیتی او دور نیست؛ ویژگی‌هایی که دان مک‌آدامز، روان‌شناس آمریکایی، شش سال پیش در کتاب خود برشمرده بود: «شتاب‌زدگی لحظه‌ای، شیفتگی به رویارویی، بیزاری از تأمل، گرایش به اغراق و توانایی شگفت‌انگیز در تبدیل هر رویداد به آزمونی شخصی برای غلبه بر دیگران.»
ترامپ برای خود روایتی منسجم از گذشته‌اش نمی‌سازد، بلکه خود را یکی از پدران تاریخ می‌پندارد؛ همه‌چیز با او آغاز می‌شود و به او ختم می‌شود، بی‌آنکه برای دیگران ارزش یا احترامی قائل باشد. از همین رو، مک‌آدامز او را چنین تفسیر می‌کند: «بیشتر شبیه مردی است که هر روز بی‌آنکه به داستانی بزرگ برای توجیه حضورش نیاز داشته باشد، وارد صحنه تئاتر می‌شود. همین که حاضر باشد، صدایش بلندتر، برخوردش تندتر، رفتارش هیجان‌انگیزتر و توانایی‌اش برای جلب توجه بیشتر باشد، برایش کافی است.»
زیگموند فروید در کتاب «روان‌شناسی توده‌ها و تحلیل خود»، شخصیت رهبر را در هیئت «پدر» قبیله بدوی می‌بیند؛ پدری که به خود بسنده است، از خودشیفتگی مطلق و استقلال عاطفی برخوردار است. در اینجا، رهبر بدوی جز خود کسی را نمی‌بیند.
ترامپ اقتدارش را نه از تخصص و تجربه یا متانت نهادی، بلکه بیش از هر چیز از سلطه مستقیم، نمایشگری و برقراری رابطه‌ای بی‌واسطه با مخاطبان به دست می‌آورد و میانجی‌ها، نهادها و کارشناسان را دور می‌زند. ترامپ با جهان خود بیگانه نیست؛ او پاسخی غریزی به اضطراب جمعی مخاطبانی است که به دنبال مردی برخوردار از قدرت‌اند، نه کسی که تجسم خرد و فرزانگی باشد.
شاید همین وسواس درباره ایده «مرد قدرتمند» بود که اظهارات و تحرکات اخیر او را شکل داد تا کشتی حزب جمهوری‌خواه را از خطر غرق‌شدن در برابر موج سهمگین آبی نجات دهد. در نتیجه، نبرد چنان جلوه کرد که گویی میان «ترامپیسم» و حزب دموکرات جریان دارد، نه میان دو حزبی که همواره برای هدایت سکان واشنگتن با یکدیگر رقابت کرده‌اند.
اعتماد مطلق ترامپ به خود، در پایه‌گذاری یک اصل برای همکاری با او بازتاب یافت: «وفاداری مطلق». سیاست در دو سال گذشته نیز از مسیر تصمیم‌هایی از بالا به پایین پیش رفت که نه نهادها را در نظر می‌گرفتند و نه مجاری سنتی تصمیم‌گیری را. نقش وزارت خارجه نیز به سود تیم مذاکره‌کنندگان او کم‌رنگ شد.
رهبری‌ که ترامپ کوشید برای خود بسازد، برخی ویژگی‌های شرقی را در خود دارد و در عین حال، بازتابی اصیل از فرهنگ سیاسی‌ای است که آن را در آغوش گرفته است: توده‌هایی سرخورده از نخبگان سیاسی؛ هوادارانی که صراحت، خشونت کلام و حتی بی‌اعتنایی او به آداب و نزاکت را دوست دارند؛ و کسانی که تمایل دارند جهان را به دو اردوگاه تقسیم کنند: ما در کنار یکدیگریم و در برابر دشمنانمان ایستاده‌ایم. این مضامین بیش از آنکه توافق و همگرایی بیافرینند، بذر تفرقه می‌پاشند.
آرای موج آبی چیزی جز رد این رهبری نبود؛ رهبری‌ای که ترامپ کوشیده بود با تصمیم‌ها و اقداماتی تثبیتش کند که بر مدیریت لحظه استوار بودند، نه بر مدیریت آینده.
در ایالات متحده رهبری وجود ندارد... این پیامی بود که آرای صندوق‌ها به زبان آوردند؛ پذیرفتنی نیست که رئیس‌جمهور بخواهد با رأی‌گیری دیگری، جایگاه خود را به‌عنوان رهبر تثبیت کند.
انتخابات میان‌دوره‌ای تصویر رئیس‌جمهوری را در برابر رأی‌دهندگانش بازنگری می‌کند، او را از تصوری که از خویشتن دارد دور می‌سازد، برای تأثیرگذاری شخصیت سیاسیِ برخوردار از حضور نمایشی حد و مرز تعیین می‌کند و تا اندازه‌ای اعتبار را به شخصیت سیاسیِ دارای عمق نهادی بازمی‌گرداند.
افت محبوبیت ترامپ در آستانه انتخابات، همچون هشداری بود برای فروپاشی تصویر رهبری‌ای که او همواره بر آن پافشاری می‌کند؛ چه با نام‌گذاری تالارها و ساختمان‌ها به نام خود و چه با نقش‌کردن تصویرش بر سکه‌ها. او به حریم برخی تابوهای سیاست آمریکا نزدیک شد؛ کوشید بعضی از آن‌ها را درهم بشکند و برخی دیگر را از کار بیندازد، اما نتوانست در برابر نهادها، رسانه‌ها و افکار عمومی نیرومند، به تثبیت فردگرایی خود ادامه دهد.
آمریکایی‌ها رهبری را نپذیرفتند که جهان را فقط از دریچه خصومت‌ها می‌بیند و حاضر نیست بپذیرد که واقعیت پیچیده‌تر از ساده‌سازی مخلِ مبتنی بر سیاه و سفید است؛ رنگ‌های دیگری هم وجود دارند. ترامپ به حاکمان سراسر جهان که از فردگرایی و یکه‌تازی برخوردارند حسادت می‌کند و می‌خواست در قامت یک رهبر ظاهر شود، حال آنکه الگوی سیاسی آمریکا هنوز ابزارهای لازم برای مهار چنین بلندپروازی‌هایی را در اختیار دارد.
در آن شب آبیِ ماه نوامبر جاری، رهبری فرو افتاد.