مصطفی الکاظمی
نخست‌وزیر سابق عراق
TT

بحران انسان معاصر… از کشمکش ارزش‌ها تا حاکمیت غریزه

جهان امروز دستخوش تحولی خاموش اما به‌شدت خطرناک است؛ تحولی که تنها به موازنه قدرت‌ها و سیاست محدود نمی‌شود، بلکه به محرک ژرف رفتار انسانی نیز سرایت می‌کند. پس از قرن‌ها تلاش تمدن‌ها برای مهار غریزه به‌وسیله عقل، اخلاق و قانون، امروز شاهد وارونگی نگران‌کننده این معادله هستیم: عقب‌نشینی مراجع ارزشی و پیشروی غریزه عریان، با همه گرایش‌های سلطه‌طلبانه، انتقام‌جویانه، طردکننده و هراس از دیگری که در خود دارد؛ حتی هنگامی که این گرایش‌ها پشت شعارهای پرزرق‌وبرق در گفتار و رسانه پنهان می‌شوند.
جوامع بشری همواره با کشمکش و منازعه آشنا بوده‌اند، اما تمدن بر پایه اصلی بنیادین شکل گرفت: پیشرفت با توانایی انسان در مهار خواسته‌هایش و تابع ساختن قدرت خود از معیارهایی فراتر از منافع مستقیمش سنجیده می‌شود. حتی در آشفته‌ترین دوره‌های تاریخ نیز دوگانه‌های حق و باطل، عدالت و ستم، آزادی و استبداد، سقف و چارچوبی ارزشی پدید می‌آوردند که قدرتمندان ناگزیر بودند به آن احترام بگذارند یا دست‌کم پشت آن پنهان شوند. اما امروز غریزه از نیرویی پنهان در روان انسان به منطقی آشکار تبدیل شده است که تصمیم‌ها و سیاست‌های فردی و جمعی را هدایت می‌کند.
تناقض ماجرا در این است که این پس‌رفت اخلاقی هم‌زمان با اوج انقلاب علمی و دیجیتال رخ می‌دهد؛ گویی هرچه ابزارهای قدرت انسان فزونی می‌یابد، افق انسانی او تنگ‌تر می‌شود. در عرصه فناوری و هوش مصنوعی، پرسش «توانایی» بر معیار «مسئولیت» پیشی گرفته است: پیش از آنکه بپرسیم «آیا باید چنین کاری بکنیم؟»، می‌پرسیم «آیا می‌توانیم آن را انجام دهیم؟». در برخی جلوه‌های تحریف‌شده آزادی‌های فردی نیز آزادی از معنا و تعهد جدا می‌شود، تا آنجا که خواسته‌ای گذرا به حقی مطلق تبدیل می‌شود که جای هیچ بحثی باقی نمی‌گذارد. حتی دین نیز ــ که برای تعالی بخشیدن به انسان و فراتر بردن او از خودخواهی‌اش آمده است ــ گاه هنگامی که از جوهر اخلاقی و معنوی خود تهی می‌شود، به خدمت گرفته می‌شود تا برای تعصب و سلطه‌جویی پوششی از قداست فراهم کند.
ریشه بحران در همین‌جاست؛ غریزه به‌خودی‌خود شر نیست و آزادی یا فناوری نیز ذاتاً خطرناک نیستند. خطر آنجاست که خواسته، از نیرویی انسانی که نیازمند هدایت است، به مرجعی تبدیل شود که خود از ارزش‌ها می‌خواهد در برابرش سر فرود آورند.
شاید جنگ‌هایی که در منطقه ما جریان دارند، بی‌رحمانه‌ترین چهره این تحول را آشکار کنند. رویارویی ممکن است در دفاع از حقی مشروع یا مقابله با ستم آغاز شود، اما هنگامی که مهارهای اخلاقی خود را از دست می‌دهد، به عرصه‌ای برای ارضای خشم و انتقام تبدیل می‌شود. در چنین وضعی، وارد کردن رنج به دیگری بر تحقق عدالت یا پایان دادن به منازعه تقدم می‌یابد و رنج غیرنظامیان در محاسبات سیاسی و نظامی به ارقامی سرد فروکاسته می‌شود. این توصیف به‌معنای یکسان دانستن متجاوز و کسی که مورد تجاوز قرار گرفته، یا انکار حق ملت‌ها برای دفاع از موجودیت خود نیست؛ بلکه به این معناست که عادلانه بودن یک آرمان، صاحبان آن را از مسئولیت اخلاقی در قبال شیوه‌هایی که به کار می‌گیرند، معاف نمی‌کند و کرامت انسان ارزشی ثابت است که نباید با تغییر هویت یا وابستگی او دگرگون شود.
خطرناک‌تر آنکه این غرایز دیگر فردی نمانده‌اند، بلکه به غرایز جمعی تبدیل شده‌اند؛ غرایزی که از ترس، خاطره‌های زخم‌خورده و تبلیغات سیاسی و رسانه‌ای تغذیه می‌کنند و در فناوری‌های نوین، بسترهایی گسترده برای تحریک و فراگیر کردن نفرت می‌یابند. بدین‌ترتیب، پیشرفته‌ترین ابزارهای عصر حاضر در خدمت ابتدایی‌ترین انگیزه‌های انسانی قرار می‌گیرند.
پیامدهای این روند به خطوط مقدم جنگ محدود نمی‌ماند، بلکه به ژرفای بافت اجتماعی نیز گسترش می‌یابد. هنگامی که غریزه بر اخلاق پیشی می‌گیرد، گفت‌وگو در برابر هیجان شکننده می‌شود و تسامح در برابر تعصب‌های محدود و تنگ‌نظرانه رنگ می‌بازد. خو گرفتن روزمره به صحنه‌های کشتار و ویرانی نیز حساسیت انسان را نسبت به رنج دیگران فرسوده می‌کند؛ به‌ویژه در میان نسل‌های جدید. با تداوم ترس و خشونت، جامعه بیش از پیش آماده توجیه بی‌رحمی می‌شود و قدرت به‌تدریج از ابزاری برای پاسداری از حق، به معیاری برای تعیین آن تبدیل می‌شود.
بااین‌حال، جوهر بن‌بستی که امروز در آن گرفتار شده‌ایم، این است که منازعات جهان ما دیگر به همان اندازه که کشمکش‌هایی واقعی بر سر ارزش‌ها باشند، به کشمکش‌هایی بر سر منافع تبدیل شده‌اند که صرفاً به‌عنوان «دیدگاه‌های متفاوت» عرضه می‌شوند. در سایه چنین نسبی‌گرایی‌ای، انسان دیگر نمی‌تواند به مرجعی اخلاقی یا انسانی و ثابت رجوع کند؛ بلکه همگان ناگزیر به سوی نظامی‌گری و صف‌بندی رانده می‌شوند؛ جایی که درست و نادرست نه بر اساس جوهر خود موضع، بلکه بر پایه جایگاه فرد در سنگر تعیین می‌شود. آنچه این صف‌بندی را خطرناک‌تر می‌کند، این است که نیروی محرک آن در ژرفای خود نه عقل است و نه حتی منفعتی که با سنجیدگی محاسبه شده باشد، بلکه غریزه است؛ غریزه‌ای که اکنون می‌تواند از «خیر» و «شر» هر دو برای توجیه میل خود به سلطه‌گری بهره بگیرد.
ازاین‌رو، چالش واقعی پیش روی جهان ما امروز، در توسعه ابزارهای بیشتر برای قدرت خلاصه نمی‌شود، بلکه در بازگرداندن قدرت به زیر فرمان عقل و اخلاق، آزادی به قلمرو مسئولیت و سیاست به مدار کرامت انسان است. تمدن تنها با آنچه انسان توان انجام دادنش را دارد سنجیده نمی‌شود، بلکه با آنچه با وجود توانایی انجام دادنش، از آن خودداری می‌کند نیز سنجیده می‌شود. اگر انسان این توانایی مهار اخلاقی خویش را از دست بدهد، نه‌تنها در کشمکش با دیگری شکست خواهد خورد، بلکه نبرد با خویشتن را نیز خواهد باخت.