عبیر مشخص
TT

زیبایی نقصان

روزی از مقابل ویترین یک گالری هنری گذشتم که اثری از هنرمند آمریکایی، رابرت استراتی، را به نمایش گذاشته بود. او در خلق این اثر از یک بشقاب چینی شکسته الهام گرفته بود و تصاویری را ترسیم کرده بود که از نقش‌ونگار روی بشقاب آغاز می‌شدند و به بیرون از آن امتداد می‌یافتند. اگر روی بشقاب تصویر درختان و رودخانه‌ای روان نقش بسته بود، استراتی درختان مجاور را در آن جنگل خیالی ترسیم می‌کرد و خطوطش را چنان امتداد می‌داد که آب رودخانه به آبشاری تبدیل می‌شد که از محدوده بشقاب به بیرون سرازیر می‌شد.
این هنرمند می‌گوید ایده این کار زمانی به ذهنش رسید که باعث شکستن یک بشقاب چینی گران‌بها شد؛ بشقابی که همسرش از خانواده خود به ارث برده بود. پس از آن تصمیم گرفت شکستگی را بهانه‌ای برای جشن گرفتن قرار دهد و در آن، تداوم تخیلی بارور را ببیند.
آنچه استراتی انجام داد، تفاوت چندانی با فلسفه ژاپنی «وابی‌سابی» ندارد؛ فلسفه‌ای که در جست‌وجوی زیبایی در هر چیز ناقص یا ناتمام است. شاید هنر «کینتسوگی» نمونه‌ای از این فلسفه زیبا باشد؛ هنری که در آن قطعات شکسته چینی را با ترمیم ترک‌هایشان به کمک قطعات جدیدی که لبه‌هایشان با طلا پوشانده شده است، بازسازی می‌کنند.
به نظر می‌رسد این مفهوم اخیراً دامنه انتشار گسترده‌تری یافته و برخی به این درک رسیده‌اند که انسان از کمال فاصله دارد و جست‌وجوی آن قله دست‌نیافتنی ثمری ندارد. این مفهوم از بلندای فلسفه به خانه‌های مد جهانی راه یافته است؛ پس از آنکه برندهای مشهوری مانند «پرادا»، «هرمس» و «دیور» کارزارهای تبلیغاتی خود را با انیمیشن عرضه کردند.
نکته تازه این بود که شرکت‌ها برای خلق تصاویر بی‌نقص و عاری از هرگونه عیب، به سراغ ابزارهای هوش مصنوعی نرفتند، بلکه از هنرمندان نقاش ماهری کمک گرفتند که آثار خود را به شیوه سنتی، یعنی با دست و قلم، خلق کرده بودند.
خانه مد «لوی» برای اجرای کارزار تبلیغاتی خود از ۱۲ هنرمند دعوت کرد تا دو هزار طراحی دستی آماده کنند. خانه مد «پرادا» نیز همین کار را در فیلمی انجام داد که به مناسبت فصل تعطیلات منتشر کرد. پس از آن، فیلم انیمیشن دیگری از خانه مد «دیور» به نمایش درآمد که این برند اعلام کرد برای تولید آن با یکی از هنرمندان شرکت «دیزنی» همکاری کرده است.
این فیلم سرشار از خلاقیت است و داستان لباس مشهوری را روایت می‌کند که کریستیان دیور برای مارلنه دیتریش، ستاره هالیوود، دوخته بود. با این حال، کسانی که دقت و نگاه تیزبینی داشتند، بلافاصله برخی خطاهای شناخته‌شده در تصاویر تولیدشده با هوش مصنوعی، مانند اضافه بودن تعداد انگشتان دست، را تشخیص دادند.
کاربران شبکه‌های اجتماعی نیز بی‌درنگ دست به مقایسه میان آنچه «دیور» انجام داده بود و اثری که «پرادا» ارائه کرده بود، زدند. این موضوع به دفاع از هنر دستی، ظرافت و ردپای انسانی و حتی خطای بشری انجامید؛ خطایی که امروز دیگر عیب به شمار نمی‌رود، بلکه به امتیازی تبدیل شده است.
مدافعان این رویکرد پرچم دفاع از نقصان را برافراشتند و میان تجملی که به دست انسان ساخته می‌شود و ویژگی انحصاری دارد، از یک سو، و محصولات الکترونیکی که تفاوتی با یکدیگر ندارند و حس «منحصربه‌فرد بودن» را منتقل نمی‌کنند، از سوی دیگر، مقایسه کردند.
برخی گفتند خانه‌های مد سال‌های طولانی کمال را ستایش کرده‌اند، اما اکنون خلاقیت و یگانگی را ارج می‌نهند، حتی اگر عیبی در آن وجود داشته باشد.
یکی از زنان نیز با جمله‌ای موجز و پرمعنا، تمام این موضوع را چنین خلاصه کرد:
«وقتی کمال ارزان و در دسترس همگان باشد، چیزهای ناتمام ارزشمندتر می‌شوند.»