سلیمان جوده
TT

ریچارد در تل‌آویو

درباره موانعی خواهید خواند که بنیامین نتانیاهو در مسیر بازگشت به ریاست دولت با آن‌ها روبه‌روست؛ از امیدهایی که روزبه‌روز در این مسیر رنگ می‌بازند، مطالبی خواهید دید و به یاد ریچارد اول، پادشاه انگلستان، خواهید افتاد که در قرن دوازدهم میلادی زندگی کرد و درگذشت.
او در رأس سومین جنگ صلیبی، با هدف تصرف اورشلیم در سرزمین فلسطین، به راه افتاد. مسیری طولانی تا مقصد نهایی خود پیمود، اما در انجام مأموریتی که به‌خاطر آن به شرق آمده بود، ناکام ماند. با وجود شجاعت، دلاوری و ارتش قدرتمندش، نتوانست وارد اورشلیم شود. او را «ریچارد شیردل» می‌نامیدند و آنچه را رخ داده بود، به پشت‌کردن متحدانش نسبت می‌داد. سرانجام به کشورش بازگشت، درحالی‌که این عبارت با نام او گره خورده بود و او نیز با آن عبارت پیوند خورده بود: «همه‌تان به ریچارد خیانت کردید.»
میان او در آنجا، در قرن دوازدهم، و نتانیاهو در اینجا، در دهه سوم قرن بیست‌ویکم، نوعی شباهت خواهید یافت. تفاوت آن دو در شکل است، نه در مضمون؛ زیرا اورشلیم برای ریچارد، همان جایگاهی را دارد که ساختمان کابینت در تل‌آویو برای نتانیاهو دارد.
این ساختمان که دولت اسرائیل در آن مستقر است، تمام امید نتانیاهو در این دنیاست. با وجود آنکه او هنوز در آنجا اقامت دارد و تا همین لحظه در آن پناه گرفته است ــ یا دست‌کم تا زمانی که دولت جدیدی به ریاست گادی آیزنکوت تشکیل شود ــ حضورش در این ساختمان به این معنا نیست که از آنچه فردا برایش به ارمغان خواهد آورد، هراسی ندارد. همچنین پناه‌گرفتنش در ساختمان دولت، هر صبح بیش از پیش شکنندگی موقعیت او را آشکار می‌کند.
متحدانش در داخل و خارج کشور او را تنها گذاشته‌اند؛ دست‌کم تا امروز چنین تصویری وجود دارد. حتی کسانی نیز که می‌توانستند در تلاش او برای بازگشت به کابینت، به هر قیمتی، متحدش شوند، از او روی گردانده‌اند؛ حتی اگر آن بها شعله‌ورکردن جنگ، زنده‌کردن فضای ترور اسحاق رابین و ترساندن رقیب سیاسی‌اش با یادآوری آن ماجرا، و سپس ترساندن خود اسرائیلی‌ها باشد.
رئیس‌جمهوری اسرائیل، اسحاق هرتزوگ، نیز او را تنها گذاشته است؛ کسی که می‌توانست به‌جای آیزنکوت، نتانیاهو را مأمور تشکیل دولت کند و مسئولیت دولت جدید را به او بسپارد. این کار از اختیار هرتزوگ برمی‌آمد و اگر چنین می‌کرد، هیچ‌کس نمی‌توانست او را سرزنش کند یا از این بابت به او خرده بگیرد. اگر اردوگاه نتانیاهو در رقابت انتخاباتی کنست ۵۳ کرسی از مجموع ۱۲۰ کرسی را به دست آورده باشد، درحالی‌که مجموع کرسی‌های آیزنکوت فقط ۴۸ کرسی است، چه کسی می‌توانست هرتزوگ را سرزنش کند؟
اما اگر نتانیاهو می‌خواست، می‌توانست خیلی زودتر موضع منفی رئیس‌جمهوری اسرائیل در قبال خود را دریابد. وگرنه، چه معنایی دارد که دفتر هرتزوگ بیش از یک سال پیش درخواست عفو رئیس دولت را دریافت کرده، اما این درخواست همچنان یک بار در راهروهای دفتر رئیس‌جمهوری معطل مانده و بار دیگر با مانع روبه‌رو شده است؟
هرتزوگ با نادیده‌گرفتن درخواست عفو در گذشته و سپس بی‌اعتنایی به صاحب آن درخواست در ماجرای تشکیل دولت پس از رقابت انتخاباتی کنست، می‌خواهد بگوید که نتانیاهو، هرچند به‌عنوان رئیس دولت و بر اساس نظام پارلمانی اسرائیل، در ترازوی اختیارات از قدرت بیشتری برخوردار است، رئیس‌جمهوری نیز برگ‌هایی در دست دارد که اگر بخواهد، می‌تواند با آن‌ها در پرونده‌های گوناگون اقدام کند. برای مثال، می‌تواند درخواست عفو رئیس دولت را در چهار پرونده کیفری دریافت کند، اما نه تصمیمی درباره آن بگیرد و نه حتی به آن رسیدگی کند؛ بلکه بیش از یک سال آن را معلق نگه دارد، بی‌آنکه تکلیفش را روشن کند!
هرتزوگ تنها کسی نبود که نتانیاهو را تنها گذاشت. احزاب عربی نیز از او روی گرداندند؛ احزابی که می‌توانستند با فراهم‌کردن اکثریت لازم برای تشکیل دولت، به کمکش بیایند. اما او با حماقت همیشگی‌اش، پیاپی به آن‌ها حمله کرد و حتی بی‌هیچ توجیهی در داخل اسرائیل علیه آن‌ها تحریک کرد. اهمیت آن‌ها و کرسی‌های قابل‌توجهی را که به دست آورده بودند، نادیده گرفت؛ با آنکه این کرسی‌ها را بر اساس همان قانونی به دست آورده بودند که کل فرایند انتخاباتی بر مبنای آن برگزار شده بود.
آیزنکوت، رقیب و حریف سیاسی‌اش، نیز او را تنها گذاشت؛ کسی که می‌توانست برای تشکیل دولتی متشکل از دو اردوگاه سیاسی آن‌ها تلاش کند. اما دلبستگی مرگبار رئیس دولت به قدرت، آیزنکوت را به این نتیجه رساند که ترجیح می‌دهد با شیطان ائتلاف کند تا با اردوگاه لیکود که نتانیاهو رهبری آن را در رقابت انتخاباتی بر عهده داشت.
رئیس‌جمهوری او را تنها گذاشت؛ دو فهرست انتخاباتی عرب که احزاب عربی داخل اسرائیل را در بر می‌گیرند، از او روی گرداندند؛ ژنرال آیزنکوت نیز ترکش کرد و در او جز فریبکاری بزرگ ندید؛ کسی که هیچ‌کس نمی‌تواند به او اعتماد کند، به او اطمینان داشته باشد یا دست در دستش بگذارد.
آنچه اکنون به نظر می‌رسد این است که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، نیز در این مرحله او را تنها گذاشته یا در آستانه چنین کاری است؛ این در حالی است که پیش از آغاز رقابت انتخاباتی، آشکارا حمایت خود را از او اعلام کرده بود. رئیس‌جمهوری آمریکا در همه شرایط، با ذهنیت یک مرد تجارت و کسب‌وکار رفتار می‌کند و در هیچ جهتی از هیچ برگی حمایت نمی‌کند، مگر آنکه آن را سودآور ببیند. پیش از آنکه رقابت انتخاباتی کنست نتایج خود را آشکار کند، نتانیاهو را چنین برگ سودآوری می‌دید. بنابراین طبیعی است که اشتیاقش به او کاهش یابد، یا دست‌کم منتظر بماند تا حدود شانس نتانیاهو برای تشکیل دولت روشن شود؛ شانسی که بنا بر آنچه می‌بینیم و دنبال می‌کنیم، بسیار اندک است.
حتی لابی یهودی حامی نتانیاهو در ایالات متحده نیز روزی او را تنها خواهد گذاشت و دیگر برایش بر دولت ترامپ فشار نخواهد آورد؛ مگر آنکه تا همین حالا نیز از او روی گردانده باشد. سرانجام معنای همه این پشت‌کردن‌ها آن خواهد بود که فردی به نام بنیامین نتانیاهو به باری اضافی بر دوش همه متحدان کنونی‌اش و سپس متحدان احتمالی‌اش، و حتی بر دوش تمام جهان، تبدیل شده است.
پس عجیب نیست که میان او و ریچارد در روزگار خودش مقایسه‌ای صورت بگیرد؛ مقایسه‌ای که نه اغراق‌آمیز است و نه از محدوده واقعیت فراتر می‌رود، بلکه وضعیت او را توصیف می‌کند و معنایش را برای ما روشن‌تر می‌سازد.