زاهی حواس
وزیرمشاور سابق درامور آثار باستانی مصر و مدیر آثار جیزه
TT

ماجراجویی در جهان باستان‌شناسی

جهان باستان‌شناسی سرشار از ماجراجویی‌های هیجان‌انگیزی است که ما را به شناخت رازهای گذشته رهنمون می‌شوند. بی‌تردید، این ماجراجویی‌ها باعث می‌شوند مردم، به‌ویژه جوانان، به کار باستان‌شناسی عشق بورزند و به تاریخ تمدن مصر باستان علاقه‌مند شوند.
من نیز ماجرایی هیجان‌انگیز با «بلاگر» جیمی دونالدسون، معروف به «مستر بیست»، یکی از مشهورترین تولیدکنندگان محتوا در شبکه‌های اجتماعی، داشتم. او جوانی آمریکایی و حدوداً ۲۸ ساله است. پس از دیدار با او دریافتم که بیش از ۴۰۰ میلیون نفر در سراسر جهان او را دنبال می‌کنند.
به همین دلیل تصمیم گرفتم او را به همراه چهار تن از دوستان جوانش به ماجراجویی در سه محوطه باستانی مهم در منطقه اهرام ببرم. هدف اصلی من این بود که پیامی برای جوانان در همه‌جای جهان بفرستم: اهرام را قومی که از آسمان آمده باشند یا مردمانی از قاره گمشده آتلانتیس نساخته‌اند؛ بلکه این بناها را مصریان باستان ساخته‌اند؛ مردمانی که با اندیشه و دستان خود توانستند بزرگ‌ترین بنای سنگی جهان باستان را برپا کنند.
نخستین محوطه‌ای که از آن بازدید کردیم، گورستان کارگرانی بود که اهرام را ساخته بودند. برایشان توضیح دادم که کشف این گورها ثابت کرده است ساخت هرم، پروژه‌ای ملی برای همه مصریان بوده است. در آن زمان حدود سه میلیون مصری در این کشور زندگی می‌کردند و هدف اصلی آنان این بود که پادشاه در جهان دیگر به «خدا» تبدیل شود. به همین دلیل، خانواده‌ها در صعید و دلتای نیل با فرستادن کارگران، غلات و حیوانات، در تأمین معاش کارگرانی که در ساخت اهرام مشارکت داشتند، همکاری می‌کردند.
در جریان کاوش‌هایم، اسکلت‌هایی از کارگرانی پیدا کرده بودم که در جابه‌جایی سنگ‌ها مشارکت داشتند. از «مستر بیست» خواستم به یکی از این اسکلت‌ها نگاه کند تا بداند سازندگان اهرام انسان‌هایی مانند ما بودند، نه موجوداتی که از سیاره‌ای دیگر آمده باشند. برای او توضیح دادم که این کشفیات، شواهد باستان‌شناختی ارائه می‌کنند که ثابت می‌کند این مصریان بودند که اهرام را ساختند.
اما دومین محوطه، پنج اتاقی بود که در بالای اتاق تدفین شاه خوفو در هرم بزرگ قرار دارند. حم‌ایونو، معمار نابغه هرم بزرگ، این اتاق‌ها را برای کاهش فشار بر سقف اتاق تدفین شاهانه طراحی کرده بود. شاید جانشین او، معمار عنخ‌حاف، پس از مرگ رئیسش و پیش از پایان ساخت هرم، اجرای این طرح را بر عهده گرفته باشد.
در دیوارهای این پنج اتاقِ کاهش‌دهنده فشار، از «مستر بیست» خواستم نام گروه‌های کارگری را که در ساخت هرم مشارکت داشتند، همراه من بخواند. این نام‌ها را بنایان باستانی با جوهر قرمز بر سنگ‌ها نوشته بودند و تأکید می‌کردند که مصریان صاحبان این دستاورد بزرگ بوده‌اند.
اما سومین ماجراجویی داستان جالبی داشت. هنگامی که «مستر بیست» همراه من وارد چاهی شد که پشت مجسمه «ابوالهول» قرار دارد، روی زمین نشستیم و برایش توضیح دادم که درون پیکره این مجسمه چهار دالان وجود دارد: یکی در پشت سر مجسمه و در قسمت بالایی آن، دیگری که به بخش زیرین پیکره ابوالهول می‌رود، دالان سوم که باستان‌شناس فرانسوی، بارایز، در سال ۱۹۲۷ حفر کرد و چهارمی همان دالانی بود که ما درون آن نشسته بودیم.
برای او توضیح دادم که این دالان‌ها را افرادی حفر کرده‌اند که گمان می‌کردند گنج‌هایی در زیر ابوالهول وجود دارد، اما چیزی پیدا نکردند. «مستر بیست» از حضور درون گذرگاهی مخفی در زیر ابوالهول به‌شدت شگفت‌زده شده بود. او درک کرد که مصریان باستان بزرگ‌ترین معماران بناهای عظیم بوده‌اند و پایه‌های همه علوم، از پزشکی و مهندسی و معماری گرفته تا ستاره‌شناسی، را بنا نهاده‌اند.
میلیون‌ها نفر در سراسر جهان این محتوای ویژه درباره تمدن فرعونی را تماشا کردند و این برنامه واقعاً در میان جوانانی که او را دنبال می‌کنند، بازتاب گسترده‌ای داشت.
این ماجراجویی هیجان‌انگیز اهمیت گفت‌وگو با چهره‌های تأثیرگذار جهان را به ما نشان داد؛ زیرا آن‌ها بیش از دیگران توانایی انتقال اطلاعات را دارند، به شرط آنکه این اطلاعات از منابع درست و معتبر گرفته شده باشند.