هدی الحسینی
نویسنده و روزنامه‌نگار و تحلیل‌گر سیاسی لبنانی
TT

آنچه ایران انتظارش را می‌کشد، اکنون در دست خیابان است!

ممکن است نظام ایران از جنگ با ایالات متحده خارج شود، درحالی‌که همچنان بر سر قدرت باقی مانده است؛ اما پس از آن خود را در برابر دشوارترین آزمون برای بقای داخلی‌اش خواهد یافت. توافقی که بتواند حملات را متوقف کند و از شدت تحریم‌ها بکاهد، به تهران فرصتی برای تنفس خواهد داد، اما در عین حال پرسش‌های معیشتی‌ را دوباره به صدر توجه بازخواهد گرداند که رهبری ایران پیش از جنگ نیز پاسخی برای آن‌ها نداشت. مردم چگونه با افزایش قیمت‌ها زندگی کنند؟ دولت چگونه آب و برق را تأمین کند؟ آیا حاکمیت می‌تواند اعتماد جامعه‌ای را که از وعده‌هایش به تنگ آمده است، دوباره به دست آورد؟ شکنندگی نظام در همین‌جاست و اگر رهبری نتواند این بحران‌ها را حل کند، تغییر نیز می‌تواند از همین نقطه آغاز شود.
در عرصه خارجی، تهران بر این حساب می‌کند که ترکیب فشار نظامی و مذاکره، شرایط بهتری برایش فراهم خواهد کرد. ایران در حالی به مذاکرات با واشنگتن بازمی‌گردد که حملات به کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز همچنان ادامه دارد. رهبری ایران می‌خواهد ثابت کند که توانایی مختل‌کردن کشتیرانی و افزایش هزینه ادامه جنگ را دارد و هر توافقی باید مطالبات این کشور را در نظر بگیرد. اما فشاری که برای تهران در میز مذاکره اهرم به شمار می‌رود، ممکن است واشنگتن را نیز به تشدید واکنش خود سوق دهد؛ به‌ویژه اگر حمله‌ای به تلفات انسانی گسترده در میان نیروهای آمریکایی منجر شود.
به نظر می‌رسد تهران متقاعد شده است که شکست‌های دولت ترامپ در انتخابات میان‌دوره‌ای، این دولت را برای دادن امتیازاتی بیشتر آماده کرده است. نتایج انتخابات واقعاً می‌تواند فشارها بر رئیس‌جمهوری آمریکا را به‌دلیل جنگی که محبوبیتش کاهش یافته است، افزایش دهد و او را به جست‌وجوی توافقی سوق دهد که بتواند در برابر افکار عمومی آمریکا از آن دفاع کند. بااین‌حال، او همچنان اختیارات گسترده‌ای در سیاست خارجی و تصمیم‌گیری‌های نظامی دارد. اگر مذاکرات به بن‌بست برسد، یا ترامپ احساس کند تهران می‌کوشد از موقعیت سیاسی او برای تحمیل شروطی که پذیرششان برایش دشوار است، بهره‌برداری کند، گزینه حملات گسترده ممکن است بار دیگر مطرح شود.
هر یک از طرف‌ها اهرم‌هایی برای مقاومت در اختیار دارد. ایران از موقعیت جغرافیایی خود در تنگه هرمز و توانایی‌اش برای تحمل جنگی طولانی بهره می‌برد؛ درحالی‌که مذاکرات اخیرش با روسیه، عامل تازه‌ای به محاسبات واشنگتن افزوده است. در مقابل، دولت آمریکا امیدوار است محاصره دریایی و فشار اقتصادی، توان تهران برای ادامه رویارویی را تضعیف کند. اما این راهبرد به زمان نیاز دارد و پس از انتخابات ممکن است توان کاخ سفید برای انتظارکشیدن محدودتر شود. ازاین‌رو، توافق همچنان محتمل‌ترین گزینه است؛ به‌ویژه اگر دو طرف بتوانند به فرمولی دست یابند که هر یک بتواند آن را در برابر افکار عمومی خود راه‌حلی قابل‌قبول معرفی کند.
اما خطر برای نظام، هنگامی روشن‌تر می‌شود که به آنچه پس از توقف درگیری‌ها در انتظارش است، نگاه کنیم. اقتصاد ایران پیش از جنگ نیز با بحران دست‌وپنجه نرم می‌کرد، تورم درآمد مردم را می‌بلعید و کمبود آب و قطع برق، زندگی روزمره آنان را دشوار کرده بود. سپس رویارویی نظامی از راه رسید و بار مشکلات را بر دوش دولتی سنگین‌تر کرد که برای بازسازی و بهبود خدمات به منابع مالی نیاز دارد. کاهش تحریم‌ها ممکن است به دولت امکان دهد بخشی از این منابع را تأمین کند. اما پرسش همچنان این است که این منابع چگونه هزینه خواهند شد و آیا تأثیرشان در زندگی مردمی دیده خواهد شد که طی همه این سال‌ها هزینه بحران را پرداخته‌اند؟
توافق با واشنگتن می‌تواند فرصتی در اختیار حاکمیت قرار دهد تا توقف جنگ را به‌عنوان پیروزی معرفی کند. اما ایرانیان نتیجه را با آنچه در بازارها و خانه‌هایشان می‌بینند، خواهند سنجید. اگر قیمت‌ها همچنان افزایش یابد و بحران آب و برق ادامه پیدا کند، دولت با مطالباتی روبه‌رو خواهد شد که مدت‌ها روی هم انباشته شده‌اند. با فروکش‌کردن رویارویی خارجی، رهبری ناگزیر خواهد بود درباره مسئولیت خود در مدیریت اقتصاد و منابع و نیز تصمیم‌هایی که به تشدید بحران‌ها کمک کرده‌اند، پاسخ‌گو باشد. اگر مردم بار دیگر به خیابان بیایند و هم‌زمان مراکز قدرت بر سر چگونگی مواجهه با آن‌ها اختلاف داشته باشند، مهار خشم عمومی برای حکومت دشوار خواهد شد.
این رقابت درون حاکمیت، وضعیت را پیچیده‌تر می‌کند. جایگاه مجتبی خامنه‌ای در فرایند تصمیم‌گیری همچنان محل پرسش است؛ همان‌طور که توانایی او برای تحمیل یک رویکرد واحد بر مراکز قدرت نیز روشن نیست. ممکن است بخشی از تناقض در رفتار تهران، میان گشودن باب مذاکره و ادامه تشدید تنش، بازتاب اختلافات میان جناح‌هایی باشد که خود را برای مرحله پس از جنگ آماده می‌کنند. هرچه رقابت بر سر نفوذ شدیدتر شود، دستیابی به توافق بر سر تصمیم‌های دشوار اقتصادی و سیاسی پیچیده‌تر خواهد شد؛ آن هم در شرایطی که کشور به رهبری‌ای نیاز دارد که بتواند به‌سرعت اقدام کند.
بااین‌حال، دشوار است با قطعیت بگوییم سقوط نظام نزدیک شده است. حاکمیت توانایی خود را برای مقاومت نشان داده و ممکن است توافق، زمان و منابعی در اختیارش بگذارد که به کمک آن‌ها بتواند از مرحله نخست پس از جنگ عبور کند. اما فرصت بقای آن به اقداماتی بستگی خواهد داشت که در این فاصله انجام می‌دهد. اگر منابعش را برای بهبود خدمات و کاهش فشار بر مردم به کار گیرد، شاید بتواند بخشی از ثبات را بازگرداند. اما اگر سیاست‌هایی را که به گسترش فقر و هدررفتن منابع انجامیده‌اند ادامه دهد، اعتراضات ممکن است گسترده‌تر و مهار آن‌ها دشوارتر شود؛ به‌ویژه اگر این اعتراضات با شکاف در رهبری بر سر اینکه چه کسی مسئول بحران است و چگونه باید از آن خارج شد، هم‌زمان شود.
از همین‌جا اهمیت شروط هر توافقی آشکار می‌شود. لغو بخشی از تحریم‌ها می‌تواند راه را برای کمک اقتصادی مورد نیاز ایران باز کند؛ مشروط بر آنکه تهران در سیاست‌های خود تغییرات واقعی ایجاد کند و تعهداتی بدهد که امکان راستی‌آزمایی آن‌ها وجود داشته باشد. پذیرش چنین امتیازهایی برای جناح‌هایی که آن‌ها را تهدیدی علیه نفوذ خود می‌دانند، دشوار خواهد بود؛ درحالی‌که دولت برای کاهش فشارهای داخلی به همین امتیازها نیاز دارد. هرگونه تأخیر در اتخاذ این تصمیم‌ها، فضای مانور حاکمیت را محدودتر می‌کند و هزینه اصلاحات را برای جامعه‌ای که بخش بزرگی از توان تحملش را از دست داده است، افزایش می‌دهد.
شاید تناقض ماجرا در این باشد که پایان جنگ، دشوارترین مرحله را برای نظام آغاز کند. اگر رهبری از رویارویی نظامی خارج شود و تصور کند که صرف باقی‌ماندن در قدرت برای بستن پرونده بحران کافی است، ممکن است همان اشتباهی را که در ارزیابی رقیب خارجی‌اش مرتکب شد، در داخل کشور نیز تکرار کند. اکنون باید با مردمی روبه‌رو شود که در انتظار بهبودی ملموس در زندگی روزمره خود هستند. اگر ناتوانی دولت در تأمین نیازهای اساسی با گسترش اعتراضات و شکاف در رهبری همراه شود، احتمال سقوط نظام می‌تواند جدی شود. در آن صورت، این خیابان‌های ایران خواهند بود که با خشم انباشته و مطالبات به‌تعویق‌افتاده مردم، مسیر آینده کشور را تعیین خواهند کرد.