سوسن الابطح
روزنامه نگار ونویسنده،استاد زبان وادبیات عرب در دانشگاهبیروت
TT

لذت عقب‌ماندگی در جهانی شرور

متأسفانه روشن شده است که ماه نوامبر جاری از ماه گذشته نیز بدتر است؛ ماهی که کارشناسان به‌دلیل موج‌های پی‌درپی و بی‌سابقه حوادث سایبری و نقص‌های امنیتی که سامانه‌های کاملی را در معرض فلج‌شدن قرار داد، آن را «اکتبر سیاه» نامیده بودند.
مشهورترین رویدادهای اکتبر، «قتل‌عام یخچال‌ها» در اروپا بود که خسارت‌های سنگینی به بار آورد؛ به‌گونه‌ای که تنها در فرانسه بیش از ۷۰۰ مرکز تجاری هدف قرار گرفتند. دمای یخچال‌هایی که امکان نفوذ به سامانه‌هایشان و دست‌کاری درجه حرارت آن‌ها وجود داشت، به بیش از ۵۰ درجه رسید و همین امر به فاسدشدن مواد غذایی و وقوع آتش‌سوزی انجامید. اما بدتر از گوشت‌های فاسد و خسارت‌های مالی، نفوذ به یخچال‌های نگهداری خون در فرانسه و فاجعه‌ای بود که برای بیماران به بار آمد.
غافلگیری‌های فناورانه یکی پس از دیگری از راه می‌رسند و شدت آن‌ها بیشتر می‌شود؛ تا جایی که تقریباً هر روز شاهد رویدادی تازه هستیم. پس از توقف خدمات هوانوردی در خاک آمریکا و لغو یا اختلال در هزاران پرواز، شاهد «نوامبر زغال‌وار» بودیم؛ بدترین وضعیتی که تاکنون تجربه کرده‌ایم. به این اتفاق باید اختلال در خدمات اصلی شرکت «مایکروسافت» در بیش از هفتاد کشور را نیز اضافه کرد؛ اختلالی که ایمیل «اوت‌لوک»، پلتفرم مشهور «تیمز» و «کوپایلوت» را از کار انداخت. می‌توانید تصور کنید که برخی دوباره به استفاده از دستگاه فکس روی آوردند و شاید اگر امکانش را داشتند، آرزو می‌کردند کبوتر نامه‌بر هم در اختیارشان بود. خدمات حساس بسیاری مختل شد و حتی درمان‌های اضطراری بیماران سرطانی در سازمان «خدمات سلامت ملی» بریتانیا نیز از این اختلال‌ها در امان نماند.
هنوز حیرت ناشی از فلج‌شدن فرودگاه‌ها و خدمات مایکروسافت از چهره‌ها محو نشده بود که باخبر شدیم اختلال‌هایی خدمات شرکت «اپل» را نیز از کار انداخته است. برای کامل‌شدن این تصویر، مشتریان چهار بانک از بزرگ‌ترین بانک‌های آمریکا، از جمله «چیس»، «بانک آو آمریکا»، «کپیتال وان» و «ولز فارگو»، در کنار کاربران اپلیکیشن انتقال پول «زیل»، ساعت‌های طولانی از انجام تراکنش‌های الکترونیکی یا دسترسی به حساب‌های خود ناتوان ماندند. سپس خبر رسید که سامانه ارتباطات محرمانه آژانس امنیت ملی آمریکا نیز آسیب جدی دیده است.
به اختلال‌های فنی عادت کرده‌ایم، اما این بار مسئله گذرا نبود؛ اختلال‌ها خدمات اساسی را هدف گرفتند و ساعت‌ها ادامه یافتند و در این مدت، منافع و زندگی مردم در معرض خطر قرار گرفت. مسافری که ناچار است زندگی خود را در کشوری غریب اداره کند، در چنین شرایطی چه باید بکند؟ چه کسی خسارت بیماری را جبران می‌کند که در اتاق عمل بستری است و پزشک ناگهان دیگر نمی‌تواند به پرونده پزشکی او دسترسی پیدا کند؟
توالی این رویدادها واقعاً مشکوک به نظر می‌رسد، اما ظاهراً احتمال حملات سایبری خصمانه، به‌استثنای ماجرای یخچال‌ها، همچنان از سوی مقام‌های رسمی بعید دانسته می‌شود. بااین‌حال، حتی اگر ثابت شود که این اتفاق‌ها صرفاً ناشی از اختلال‌های فنی بوده‌اند، همین مسئله نیز به‌خودی‌خود معضلی بزرگ است. نگرانی‌ها زمانی بیشتر می‌شود که می‌بینیم در برخی کشورهای اروپایی به شهروندان توصیه شده است برای مقابله با شرایط اضطراری پیش‌بینی‌نشده، از جمله وضعیت‌های اضطراری سایبری، آب، مواد غذایی و هر مقدار پول نقد موردنیاز را برای چند روز ذخیره کنند.
تصویر جهان شکننده‌تر از هر زمان دیگری به نظر می‌رسد. امانوئل تود، اندیشمند فرانسوی، در این‌باره می‌گوید: «بیم آن می‌رود که انسان موفق شده باشد هوشمندانه‌ترین و نبوغ‌آمیزترین اختراعات خود را در حالی به انجام برساند که از همیشه کم‌هوش‌تر است. این فاجعه‌ای است که جبران آن دشوار خواهد بود.»
اختلال‌های فنی خطرناک‌تر می‌شوند، زیرا راهی برای جبران یا پیشگیری از آن‌ها نمی‌یابیم. افزون بر این، هنگامی که چنین اختلال‌هایی رخ می‌دهند، انسان خود را بی‌پناه می‌بیند و از یافتن هرگونه راه‌حل جایگزین عاجز می‌ماند. ابزارهای قدیمی، از کاغذ و دستگاه‌های فکس گرفته تا تلگرام و خطوط تلفن ثابت، برای همیشه کنار گذاشته شده‌اند. در زندگی مدرن خود به یک شرکت برای راه‌اندازی تلفن همراهت وابسته‌ای و به یک شبکه اینترنت که جایگزینی ندارد تا تمام کارهایت را با تلفن انجام دهی؛ از پرداخت پول و برقراری ارتباط گرفته تا رزروکردن، اطمینان‌یافتن از سلامت خانواده و ارتباط با زیردستانت. آن هم با شرکتی که ساختاری مبهم و ناملموس دارد؛ نه راهی برای تماس با آن داری و نه نام هیچ‌یک از کارکنانش را می‌دانی تا بتوانی از آن‌ها درخواست کمک کنی.
به تو می‌گویند قطع‌شدن کابل‌های فیبر نوری در منطقه‌ای بر اثر جنگ می‌تواند بخش بزرگی از بشریت را از دسترس شبکه جهانی خارج کند و مردمان آن منطقه را تا زمان برقراری دوباره ارتباط، در انزوا نگه دارد؛ فرایندی که ممکن است چند روز و حتی چند ماه طول بکشد.
رسانه‌های چین به مناسبت این رویدادهای تاریک، راهبردهای جایگزینی را که دولت این کشور دنبال می‌کند، بررسی کردند؛ از جمله تلاش برای ایجاد سامانه هشدار زودهنگام و پرهیز از وابستگی به یک سامانه واحد که نتوان به‌سرعت آن را جایگزین کرد یا کنار گذاشت. نکته اصلی از نگاه چینی‌ها، دستیابی به استقلال کامل فناورانه از نظام جهانی و جایگزین‌کردن آن با یک نظام کاملاً بومی چینی است؛ امتیازی که می‌توان به آن‌ها غبطه خورد.
نکته دوم، انعطاف‌پذیری‌ است که چین از طریق تلاش مستمر برای آماده‌سازی گزینه‌های جایگزین به دست آورده است؛ همان‌گونه که هنگام ممنوعیت دسترسی به تراشه‌های «انویدیا»، برای تولید تراشه‌های فناورانه جایگزین اقدام کرد. تنوع‌بخشیدن به منابع انرژی و پراکنده‌کردن مراکز ذخیره‌سازی نیز بخشی از همین رویکرد است.
بااین‌همه، حتی اگر چین راهبردهای کاملی برای مقابله با فجایع تدوین کرده باشد، سامانه‌های فناورانه مدرن هرگز نمی‌توانند آن‌قدر امن باشند که احساس آرامش و اطمینان به انسان بدهند.
شاید ما در لبنان باید خدا را به‌خاطر نعمت کندی و عقب‌ماندن از قافله پیشرفت شکر کنیم! هر خانه‌ای سامانه برق مخصوص خود را دارد؛ یا از انرژی خورشیدی استفاده می‌کند یا از موتور برق محله که نیازهایش را تأمین می‌کند. آب چشمه‌ها همچنان روان است، حتی اگر ایستگاه‌های پمپاژ بمباران شوند. اینترنت هم به‌هرحال ابتدایی است و بانک‌ها ورشکسته شده‌اند و پول نقد به ارز محبوب ما تبدیل شده است.
همان‌طور که یکی از خردمندان به من گفت: «تنها انسانی که این روزها در جهان احساس امنیت و آزادی می‌کند، چوپانی است که از تلفن همراه بی‌نیاز شده و آزادانه، میان رحمت زمین و لحاف آسمان زندگی می‌کند.»