غسان شربل
سردبير الشرق الاوسط
TT

«سه تفنگدار» و دیدار چینی

این هفته با هفته‌های پیش از خود تفاوت دارد. نمی‌توانی از رویدادهایش بگریزی. به بهانه سرگرم‌شدن با یک مسابقه هیجان‌انگیز فوتبال، خود را به بی‌خبری نزن. ادعا نکن که غرق در دغدغه‌های تنگه هرمز هستی؛ تنگه‌ای که میان نفتکش‌ها، ناوشکن‌ها و ژنرال‌ها گرفتار شده است. دیدار قریب‌الوقوع، بی‌تردید اخبار جرف‌الصخر و اقدامات گروه‌هایی را که پهپادها آن‌ها را به قدرت‌های کوچک منطقه‌ای و سیار تبدیل کرده‌اند، تحت‌الشعاع قرار خواهد داد. همین را می‌توان درباره تاکتیک‌های مرگ سریع و رقص فقر و جنگ در شاخ آفریقا نیز گفت. بی‌تردید، این صحنه از تماشای تلاش آیزنکوت برای پاک‌سازی تله‌هایی که گرگ بزرگ در صحنه سیاسی اسرائیل بر سر راهش می‌گذارد، هیجان‌انگیزتر است. جهان همچنین خیانت‌های ستارگان فناوری به همسرانشان را از یاد خواهد برد؛ به‌ویژه آخرین فصل این ماجرا که به ژنرال شرکت «انویدیا» مربوط می‌شود؛ جایی که ادعا می‌شود خیانت زناشویی با عسل جاسوسی چین درآمیخته است.
در سرزمین جاسوس ادعایی، «سه تفنگدار» پیرامون یک میز گرد هم خواهند آمد. جهان دهه‌های طولانی است که صحنه‌ای از این دست را به خود ندیده است. شرکت‌کنندگان در این دیدار، در سن‌وسال پختگی و خردمندی شنا می‌کنند. آن‌ها پرونده‌های داغی از جنس پرونده خیانت‌هایی ندارند که بیل گیتس، جف بزوس و جنسن هوانگ را تعقیب کرده است. کوچک‌ترینشان، شی جین‌پینگ، هفتادوسه سال دارد. ولادیمیر پوتین یک سال پیش از او به دنیا آمده و دونالد ترامپ هفت سال از پوتین بزرگ‌تر است. اما نبود رسوایی‌های شخصی به معنای نبودن جاه‌طلبی‌ها نیست. ترامپ می‌خواهد در ایران و کوبا پیروز شود و جایزه صلح نوبل را به دست آورد؛ پوتین خواهان یک‌پنجم اوکراین و انتقام‌گرفتن از اتحاد شوروی است؛ و شی می‌کوشد اشتیاق خود را برای بازگرداندن تایوان، همچون بازگرداندن شاخه به تنه، مهار کند تا در کتاب‌های تاریخ از رقیب یگانه‌اش، مائو تسه‌تونگ، پیشی بگیرد.
سه مرد و سه روایت. به‌محض اعلام خبر این دیدار، تحلیلگران شتاب کردند تا دیدار «سه بزرگ» در یالتا در سال ۱۹۴۵، در واپسین فصل جنگ جهانی دوم، را به یاد آورند. نام یالتا طنین خاصی دارد؛ نه‌فقط به این دلیل که شرکت‌کنندگان در نشست آن درباره تقسیم حوزه‌های نفوذ و آینده اروپا گفت‌وگو کردند، بلکه از آن رو که این شهر در شبه‌جزیره کریمه قرار دارد؛ همان سرزمینی که تزار کنونی در سال ۲۰۱۴ آن را به سفره خود فراخواند و همان‌جا نگه داشت.
سه مرد در یالتا پشت یک میز نشستند: فرانکلین روزولت، مهمان کاخ سفید؛ ژوزف استالین، مهمان کرملین؛ و ثوینستون چرچیل، مهمان خانه شماره ۱۰ خیابان داونینگ. هر بار که تصویر نشست یالتا را به یاد می‌آوریم، بی‌درنگ متوجه می‌شویم که رهبر چینِ در حال صعود، جای کسی نشسته است که زمانی رهبر «بریتانیای کبیر» به شمار می‌رفت. بر کسی پوشیده نیست که جهان پس از جنگ جهانی دوم، عظمت بریتانیا را فرسوده کرد و این کشور، همچون رقیبش فرانسه، مسیر افول تدریجی و سقوط به باشگاه کشورهای درجه دوم را در پیش گرفت. اغراق نیست اگر بگوییم اروپایی امروز نمی‌تواند نام رئیس‌جمهور چین را نادیده بگیرد، اما حق دارد نام نخست‌وزیر بریتانیا یا فرانسه یا اسپانیا را فراموش کند. شرکت‌کنندگان در این دیدار سه‌جانبه ضرورتی ندیدند که صندلی چهارمی را به «قاره کهن» اختصاص دهند؛ قاره‌ای که پوتین از طریق اوکراین به آن خنجر زده و ترامپ اکنون برای پاداش‌دادن به او، بخشی از سرزمین زلنسکی را پیشکش می‌کند. همچنین قرار نبود صندلی‌ای برای غول هند خالی بماند؛ کشوری که هنوز ثابت نکرده است می‌تواند جایگزینی قابل‌اعتماد برای امپراتوری چین باشد.
تردیدی نیست که جهان کنونی بیمار است. فضای عدم قطعیت بر اقلیم سیاسی و وضعیت اقتصادی آن سایه افکنده است. وضعیتی شبیه رانندگی در مهی غلیظ، بدون هیچ سوپاپ اطمینانی؛ آن هم پس از آنکه توانایی حقوق بین‌الملل برای هشدار و بازدارندگی از کار افتاده است. جهان بیمار است و به کمیته‌ای از پزشکان نیاز دارد تا منازعاتش را مهار کنند، به اقتصادش اطمینان ببخشند، شتاب جنون‌آمیز هوش مصنوعی را عقلانی سازند و بار دیگر توجه خود را به مصیبت‌های زیست‌محیطی معطوف کنند. دلیلی برای زیاده‌روی در توهمات وجود ندارد. سه تفنگدار به‌هیچ‌وجه در شمار قدیسان پارسایی نیستند که ترجیح می‌دهند از تملک و تصاحب دست بکشند. گاهی عبارت‌های زیبایشان نیز برای پنهان‌کردن اشتهای سیری‌ناپذیرشان کافی نیست.
در دهه هفتاد زندگی، سیاستمدار به تاریخ و جایگاه خود در آن می‌اندیشد، حتی اگر هنوز سرنوشت‌ها و مهرهای قدرت را در دست داشته باشد. هر یک از شرکت‌کنندگان در این نشست سه‌جانبه چیزی برای به دست آوردن دارد.
مردی که بر تخت مائو نشسته است، می‌تواند بگوید چین به گذرگاهی اجتناب‌ناپذیر برای هرگونه بحث درباره آینده جهان تبدیل شده و دوران کنارگذاشتن یا به ضعف کشاندن این کشور به پایان رسیده است. او می‌تواند بگوید واشنگتن اکنون می‌داند که مسکو جای پکن را نمی‌گیرد و وارث واقعی اتحاد شوروی، چین است نه روسیه؛ با این تفاوت بزرگ که چین از زرادخانه عظیم فناوری برخوردار است، چیزی که وارثان استالین از آن محروم بودند. شی همچنین می‌تواند بگوید کشورش با زبانی دیپلماتیک و مسئولانه پیش می‌رود؛ زبانی که نه به تهدیدهای روسیه با سلاح‌های هسته‌ای شباهت دارد و نه به تهدیدهای ترامپ برای محوکردن دیگران.
پوتین نیز چیزی برای به دست آوردن دارد. نشست سه‌جانبه، تأییدیه‌ای از سوی چین و آمریکا است مبنی بر اینکه روسیه به قدرتی صرفاً منطقه‌ای تبدیل نشده است؛ حتی اگر ناچار شده باشد به «رفقای» چینی پناه ببرد. روسیه برگ‌های مهمی در اختیار دارد که از جمله آن‌ها می‌توان به زرادخانه گسترده هسته‌ای و توانایی تأثیرگذاری بر قیمت انرژی اشاره کرد. پوتین می‌تواند ادعا کند که جنگ اوکراین کشورش را در انزوای اروپایی فرو برده، نه انزوای بین‌المللی، و او در عمل به صاحب کاخ سفید نزدیک‌تر است تا ساکن کاخ الیزه. موازنه قوا به پوتین اجازه نداد «جمهوری‌های خائن» را به «آغوش شوروی» بازگرداند؛ ازاین‌رو، به احیای محتاطانه رؤیای گسترش روسیه بسنده کرد و در این راه از پتر کبیر و کاترین دوم الگو گرفت.
ترامپ که زخمی از انتخابات میان‌دوره‌ای بازگشته است، او نیز چیزی برای به دست آوردن دارد. او نه‌تنها توانایی گفت‌وگو با چین و روسیه را دارد، بلکه می‌تواند در رقص سه‌جانبه‌ای شرکت کند که به مسائل جهان و نگرانی‌های هسته‌ای و اقتصادی آن می‌پردازد. او می‌تواند از دلبستگی خود به دیپلماسی و زبان معامله سخن بگوید؛ با وجود رقابت نفس‌گیر با چین و موضع دوپهلو و مبهم این کشور در جنگ با ایران.
ما در آستانه یک جنگ جهانی نیستیم که جهان به قالبی تبدیل شود و قدرت‌های بزرگ آن را میان خود تقسیم کنند. بااین‌حال، دیدار «سه تفنگدار» در موعد چینی می‌تواند برای کاهش تنش‌ها و باز نگه‌داشتن پنجره گفت‌وگو سودمند باشد؛ هرچند شرکت‌کنندگان و کشورهایشان همچنان اشتهایی سیری‌ناپذیر دارند.