دکتر ابراهیم العثیمین
نویسنده سعودی
TT

نشست شنژن و پرونده ایران

نشست سه‌جانبه‌ای که روز پنجشنبه ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ در شهر شنژن چین با حضور رهبران ایالات متحده، چین و روسیه برگزار شد، در سایه پرونده‌های منطقه‌ای و بین‌المللی که منافع این قدرت‌ها در آن‌ها با یکدیگر تلاقی می‌کند، اهمیتی استثنایی یافت. مهم‌ترین این پرونده‌ها عبارت‌اند از جنگ اوکراین، رقابت تجاری و فناوری، و نیز جنگ علیه ایران و پیامدهای آن برای امنیت منطقه. این نشست که در حاشیه اجلاس‌های مجمع همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (اپک) برگزار شد، در شرایطی شکل گرفت که امیدهایی برای گشودن افق‌های تفاهم میان این سه قدرت وجود داشت؛ همچنین فرصتی بود تا میزان توانایی آن‌ها برای بهره‌گیری از منافع مشترکشان در راستای کاهش تنش و هموار کردن راه توافق‌های سیاسی گسترده‌تر سنجیده شود.
با وجود آنکه ایران در اظهارات ترامپ حضور داشت، بیانیه مشترک شامل هیچ تفاهمی درباره جنگ نبود. شاید این پرونده پشت درهای بسته بررسی شده باشد، اما آنچه اعلام شده، نه جزئیات چنین گفت‌وگوهایی را آشکار می‌کند و نه دستیابی به تفاهمی درباره آن را تأیید می‌کند.
منافع و محاسبات سه قدرت درباره جنگ و آینده ایران پس از آن، همچنان مبنای اصلی درک فرصت‌های دستیابی به توافق است. واشنگتن، به‌عنوان طرف مستقیم این درگیری، می‌خواهد فشار نظامی و اقتصادی خود را به دستاوردهای سیاسی و امنیتی پایدار تبدیل کند. این کشور ممکن است همکاری با مسکو و پکن را فرصتی برای تشدید فشار بر تهران یا فراهم کردن شرایط توافقی بداند که با اهدافش همخوانی داشته باشد و تضمین‌های لازم برای اجرای آن را تأمین کند.
محاسبات مسکو متفاوت است. این کشور ممکن است از ادامه جنگ، چه از طریق افزایش قیمت انرژی و چه از راه مشغول شدن ایالات متحده در جبهه‌ای دیگر و دور شدن تمرکزش از اوکراین، سود ببرد. از سوی دیگر، تداوم جنگ می‌تواند به منافع اقتصادی روسیه در ایران آسیب بزند؛ به‌ویژه پروژه‌های انرژی و کریدور شمال ـ جنوب که روسیه را از طریق ایران به هند متصل می‌کند و امکان دسترسی این کشور به بازارهای جدید را، دور از مسیرهای تجاری متأثر از تحریم‌های غرب، فراهم می‌آورد.
مسکو همچنین به روابط خود با کشورهای خلیج، به‌ویژه سعودی، و منافع مشترکی که در بازارهای انرژی، تجارت و سرمایه‌گذاری با آن‌ها دارد، اهمیت می‌دهد. ازاین‌رو، ادامه تنش در منطقه برای روسیه مایه نگرانی است. در مقابل، ممکن است این کشور پایان دادن به جنگ را فرصتی برای حفظ این منافع و تقویت نقش سیاسی خود بداند؛ افزون بر آنکه می‌تواند از پرونده ایران در تفاهم‌های خود با واشنگتن درباره اوکراین و تحریم‌های غرب بهره بگیرد.
در مقابل، پکن محاسبات متفاوتی دارد. از یک سو، ادامه جنگ، افزایش قیمت انرژی و اختلال در جریان تجارت از طریق خلیج به این کشور آسیب می‌زند؛ به‌ویژه با توجه به منافع اقتصادی گسترده چین در کشورهای منطقه. از سوی دیگر، مشغول شدن ایالات متحده به جنگ و فرسوده شدن بخشی از توان نظامی آن می‌تواند فضای بیشتری برای چین در رقابت راهبردی با واشنگتن، به‌خصوص در شرق آسیا، فراهم کند. این مسئله پس از انتقال بخشی از نیروهای آمریکایی به خاورمیانه و کاهش رزمایش‌های این کشور با کره جنوبی اهمیت بیشتری می‌یابد؛ همچنین ممکن است ارسال محموله‌های تسلیحاتی به تایوان و ژاپن به تأخیر بیفتد.
چین در عین حال نمی‌خواهد ایران را به‌عنوان شریکی مهم در عرصه اقتصادی و سیاسی از دست بدهد و هم‌زمان برای روابط گسترده خود با کشورهای خلیج نیز اهمیت قائل است. بنابراین، ممکن است پکن مشارکت در پایان دادن به جنگ را فرصتی برای تقویت نقش سیاسی خود در منطقه و بهره‌گیری از نفوذ اقتصادی‌اش بر تهران در مذاکرات با واشنگتن درباره پرونده‌های دیگر، به‌ویژه تجارت و فناوری، بداند.
ازاین‌رو، منافع درهم‌تنیده این سه قدرت ممکن است زمینه تفاهم‌هایی درباره ایران را فراهم کند و این تفاهم‌ها به پرونده‌های دیگری مانند اوکراین، تحریم‌ها، تجارت و فناوری نیز گسترش یابد. اگر چنین تفاهم‌هایی شکل بگیرند، ممکن است با کاهش تنش نظامی با ایران و ازسرگیری مذاکرات با این کشور آغاز شوند و در نهایت به توافقی سیاسی و گسترده‌تر برسند که برنامه هسته‌ای، تحریم‌ها و تضمین‌های امنیتی را در بر بگیرد. بااین‌حال، توافق بر سر پایان دادن به جنگ ممکن است آسان‌تر از توافق بر سر شروط آن و سهمی باشد که هر طرف باید برای دستیابی به توافق بپردازد؛ به‌ویژه با توجه به تفاوت منافع این کشورها و اهدافی که از چنین تفاهم‌هایی دنبال می‌کنند.
موفقیت هرگونه توافق همچنان به مشارکت طرف‌های منطقه‌ای، در رأس آن‌ها سعودی و کشورهای شورای همکاری خلیج، در تدوین ترتیبات امنیتی آینده وابسته است؛ موضوعی که بیانیه وزارتی شورای همکاری خلیج در اکتبر گذشته نیز بر آن تأکید کرده بود. اولویت کشورهای خلیج صرفاً پایان دادن به جنگ نیست، بلکه رسیدگی به تهدیدهای هسته‌ای و موشکی و مداخلات منطقه‌ای، تضمین امنیت کشتیرانی و احترام به حاکمیت کشورها را نیز شامل می‌شود؛ اقداماتی که مانع از تجدید درگیری و زمینه‌ساز ثباتی بلندمدت خواهند بود. همچنین توافق مکه می‌تواند به تلاش‌ها برای کاهش تنش کمک کند و راه را برای گفت‌وگویی گسترده‌تر در سطح منطقه بگشاید.
بنابراین، تأثیر نشست شنژن بر جنگ علیه ایران در تفاهم‌ها و اقداماتی مشخص خواهد شد که ممکن است پس از آن صورت بگیرد و مسیر را برای توافقی هموار کند که به جنگ پایان دهد و به ثبات منطقه یاری برساند. اما این ثبات نمی‌تواند تنها بر تفاهم قدرت‌های بزرگ استوار باشد؛ بلکه مشارکت کشورهای منطقه در تعیین آینده امنیتی خود نیز ضروری است، زیرا آن‌ها شرکای اصلی تحقق صلح‌اند، نه صرفاً طرف‌هایی که از نتایج آن تأثیر می‌پذیرند.