محمد الرميحی
نویسنده و پژوهشگر و استاد جامعه شناسی در دانشگاه کویت
TT

خلوت بنی‌یاس در روزگاری دشوار

در هفدهمین نشست سالانه‌ای شرکت کردم که وزارت امور خارجه امارات در قالب همایش «صیر بنی‌یاس» برگزار می‌کند و مقام‌های کنونی و پیشین کشورهای مختلف و شماری از ناظران را گرد هم می‌آورد. این نشست بر بحث درباره مسائل امنیت و صلح استوار است؛ بی‌آنکه سخنان به گویندگان آن‌ها نسبت داده شود. این شیوه امکان برخورداری از درجه‌ای از صراحت را فراهم می‌کند. در جهانی که اعتماد در آن رو به کاهش است، اهمیت چنین دیداری در آزمودن دیدگاه‌ها و فهم محاسبات دیگران، دور از شعارهای رایج و خطاب‌های عمومی، نهفته است.
ده محور در این نشست مطرح شد که یک مقاله مجال پرداختن به همه آن‌ها را نمی‌دهد. از میان آن‌ها پنج محور را انتخاب می‌کنم که از نظر من اهمیت بیشتری دارند: جایگاه منطقه در نظام جهانی در حال تغییر، فشارهای داخلی در ایران، سیمای اسرائیل در مرحله آینده، آینده گروه‌های غیردولتی و چشم‌انداز واشنگتن. پرونده‌های دیگر نیز مهم‌اند، اما خارج از محدوده این مقاله قرار می‌گیرند.
نظام بین‌المللی‌ که پس از جنگ جهانی دوم شکل گرفت، اکنون دچار آشفتگی شده است. قدرت‌های بزرگ و متوسط بر سر آن رقابت می‌کنند و این نظام از سازوکارهای مهار و کنترل برخوردار نیست. درگیری‌های داغی در آن شعله‌ور می‌شود که شورای امنیت توان مهارشان را ندارد. این همان چشم‌انداز حاکم بر عرصه بین‌المللی است.
در پرونده ایران، این ارزیابی برجسته شد که از دست رفتن شماری از رهبران پیشین، مراکز تصمیم‌گیری را پراکنده کرده و پیش‌بینی رفتار تهران را دشوارتر ساخته است. با گسترش دامنه درگیری، توانایی ایران برای کنترل تنگه هرمز کاهش یافته، درحالی‌که پرونده هسته‌ای و سرنوشت بازوهای منطقه‌ای آن همچنان بلاتکلیف مانده است. وضعیت «نه جنگ، نه صلح» بر فضای داخلی ایران فشار وارد می‌کند، اما به‌تنهایی پاسخی درباره مسیری که حاکمیت ممکن است در پیش بگیرد، به دست نمی‌دهد.
در بحث‌ها همچنین مطرح شد که محاصره و تحریم‌ها نتوانسته‌اند رفتار نظام را به‌طور کامل مهار کنند؛ زیرا این نظام به‌نوعی از حمایت قدرت‌های بزرگ و کشورهای همسایه برخوردار است و بخشی از این حمایت‌ها نیز خارج از مجاری بانکی صورت می‌گیرد. در داخل ایران، فشارهای اقتصادی رو به افزایش است. یکی از نکات مطرح‌شده، سه برابر شدن شمار کافه‌ها در شهرهای بزرگ بود؛ کافه‌هایی که جایگزینی کم‌هزینه‌تر برای رستوران‌ها به شمار می‌روند. این پدیده تلاشی برای فهم تغییر الگوهای مصرف در شرایط فشار اقتصادی است.
پس از رهبر، چهار نهاد بر سر اختیارات و حوزه‌های مسئولیت با یکدیگر رقابت می‌کنند: سپاه پاسداران، بسیج، دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی و ریاست مجلس. نکته قابل‌توجه آن است که بیشتر این رهبران ریشه روستایی دارند. منظور از طرح این نکته آن است که بررسی ایران صرفاً از دریچه سمت‌های رسمی ممکن است ناظر را به خطا بیندازد؛ مسئله اصلی این است که تصمیم واقعی در کجا گرفته می‌شود و کدام نهاد توانایی تحمیل آن بر دیگران را دارد.
بخش بزرگی از مشکلات عراق، لبنان و یمن با نقش ایران ارتباط دارد؛ ازاین‌رو دشوار است که حل‌وفصل این پرونده‌ها را از سامان دادن به رابطه با تهران جدا کنیم. بااین‌حال، آشفتگی در ایران ممکن است منطقه را برای دهه‌ها به ویرانی بکشاند. معضل همین‌جاست: چگونه می‌توان رفتار را تغییر داد، بی‌آنکه دولت فروبپاشد؟ و پس از آن، چه کسی مسئول مدیریت این تحول خواهد بود؟ ما از اصطلاح «جامعه بین‌المللی» استفاده می‌کنیم، درحالی‌که ایالات متحده، روسیه، چین و شاید اروپا بر سر منافعی با یکدیگر رقابت می‌کنند که هیچ تصور مشترکی از ثبات جهانی آن‌ها را به هم پیوند نمی‌دهد.
در موضوع اسرائیل، دیدگاهی مطرح شد که احتمال می‌دهد ائتلاف تغییر به رهبری گادی آیزنکوت به قدرت برسد و ترمیم چهره آسیب‌دیده اسرائیل را در شمار اولویت‌های خود قرار دهد. این طرح شامل اصلاح قوانین محدودکننده آزادی‌ها و نیز تعیین سقف دو دوره برای تصدی مقام نخست‌وزیری است تا از تداوم حضور در قدرت، آن‌گونه که در دوران نتانیاهو اتفاق افتاد، جلوگیری شود.
این دیدگاه همچنین محکوم کردن «تروریسم یهودی» در کرانه باختری، آزادسازی شش میلیارد دلار از مطالبات مالی تشکیلات خودگردان فلسطین و فاصله گرفتن از ایده «اسرائیل بزرگ» را دربرمی‌گرفت. این جهت‌گیری‌ها ارزش پیگیری دارند، اما بهبود تصویر اسرائیل کافی نیست؛ مگر آنکه شیوه برخورد با فلسطینیان نیز تغییر کند و مشخص شود چه آینده سیاسی‌ برای آن‌ها در نظر گرفته شده است.
اما درباره چشم‌انداز واشنگتن، نتایج آخرین انتخابات آمریکا به‌عنوان اعتراضی به سیاست‌های ترامپی تفسیر شد. طرفداران این برداشت معتقد بودند آنچه رخ داد نوعی «خیزش» برای بازگشت به آرمان‌های آمریکایی و اصلاح روابط با متحدان بود. بااین‌حال، نتایج انتخابات نه‌تنها راه را برای تغییر باز می‌کند، بلکه پرونده پاسخ‌گویی دولت کنونی را نیز می‌گشاید؛ روندی که دشوار خواهد بود و شکاف داخلی را عمیق‌تر خواهد کرد. بر اساس این ارزیابی‌ها، با احتمال تغییر در سیاست‌های اسرائیل و آمریکا روبه‌رو هستیم، اما باید مراقب بود که پیش‌بینی‌ها را بر پایه آرزوها بنا نکنیم.
اما آینده گروه‌های غیردولتی تا حد زیادی به آنچه در ایران رخ می‌دهد، وابسته است: حوثی‌ها در یمن، حزب‌الله در لبنان، کتائب حزب‌الله و جنبش نجباء در عراق. این گروه‌ها از نظر مالی و تسلیحاتی به ایران وابسته‌اند و نیت‌های توسعه‌طلبانه ایران را آشکار می‌کنند. هدف قرار دادن پادشاهی سعودی، بزرگ‌ترین کشور در مجموعه شورای همکاری خلیج، گواه این مسئله است.
نکته‌ای که باید به آن توجه کرد این است که انتظار برای روشن شدن نتایج رقابت قدرت‌های بین‌المللی، به‌خودی‌خود امنیت ایجاد نمی‌کند. کشورهای خلیج در حفاظت از کشتیرانی، آزادی تجارت بین‌المللی و تضمین ثبات منافع مشترکی دارند. ازاین‌رو، هرگونه توافقی به حضور کشورهای خلیج نیاز دارد تا مطالبات خود را به‌روشنی مطرح کنند.
انسان از این نشست با این برداشت بیرون می‌آید که جهان، در صورت دستیابی قدرت‌های بزرگ به توافق، به‌سوی بازتوزیع قدرت و نفوذ حرکت می‌کند؛ اما برای پیش‌بینی چنین توافقی هنوز زود است. برخی به پیامدهای پس از جنگ جهانی اول اشاره می‌کنند، هرچند شرایط و بازیگران امروز با آن دوران تفاوت دارند و برای تنظیم سازوکارهای جدید باید این تفاوت‌ها را در نظر گرفت.
آنچه نگران‌کننده است، نبود نظامی بین‌المللی است که توانایی مهار رقابت‌ها را داشته باشد؛ درحالی‌که جوامع هزینه انتظار را می‌پردازند. در اینجاست که اهمیت این گفت‌وگو آشکار می‌شود: گفت‌وگویی که امکان درک خطرها را فراهم می‌کند، هرچند به‌تنهایی راه‌حل آن‌ها را در اختیار ندارد. وظیفه کشورهای منطقه همچنان این است که این درک را به منافع مشترک تبدیل کنند و مانع از آن شوند که سرزمین‌هایشان موضوع توافق‌های دیگران قرار گیرد.
سخن پایانی: وظیفه خردمندان همچنان این است که کاری کنند گفت‌وگو بیرون از سالن نشست نیز اثرگذار باشد.