نشست روسیه و جایزه راهبردی آفریقا

در روزهای ۲۸ و ۲۹ اکتبر گذشته، پایتخت روسیه، مسکو، میزبان سومین «نشست روسیه ـ آفریقا» بود که هیئت‌هایی از ۴۸ کشور آفریقایی در آن شرکت کردند؛ ۲۲ کشور نیز با حضور رؤسای دولت یا حکومت خود نمایندگی شدند.
آیا چنین نشستی اهمیت خاصی دارد یا بر صورت‌بندی‌های نظام جهانی جدید تأثیر می‌گذارد؟
بی‌تردید، این نشست در لحظه‌ای تاریخی برگزار می‌شود که از یک سو قدرت‌های بزرگ سنتی با یکدیگر رقابت می‌کنند و از سوی دیگر، قدرت‌های متوسط در پی ایفای نقشی مؤثرتر هستند. در این شرایط، اعتماد به نهادهای بین‌المللی رو به کاهش است و همگان به دنبال پناهگاه‌های جهانی جایگزین می‌گردند.
کسانی که فرصت دنبال کردن سخنان ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، را داشتند، بی‌شک درمی‌یابند که او پیامی برای آفریقایی‌ها داشت؛ پیامی با این مضمون که آفریقا زمین بازی ملت‌ها یا حیاط خلوت منازعات کشورها نیست، بلکه شریکی اصیل در ساختن نظام جهانی جدید است. این سخن در دل‌ها و ذهن‌های فرزندان «سیاه‌پوستی که دوستش داشتم»، به تعبیر بوتروس غالی، دبیرکل فقید سازمان ملل متحد، جایگاه ویژه‌ای دارد.
آشکار بود که رهبر کرملین بر زخمی دست می‌گذارد که قاره‌ای در طول قرن‌ها از آن رنج برده است: ظلم تاریخی ناشی از استعمار نظامی در دوره‌ای و استعمار ایدئولوژیک در دوره‌ای دیگر؛ حال آنکه امروزه ابزارهای جهانی‌شدن، از اقتصاد و فناوری گرفته تا دیگر حوزه‌ها، نوعی استعمار جدید به نظر می‌رسند.
در سخنان پوتین طی دو روز نشست، به‌تعبیری، «اثر انگشت کیسینجری» آشکار بود؛ زیرا این دیدگاه نه‌تنها واقعیت را بازتاب می‌داد، بلکه از آن پیشی می‌گرفت.
طرح‌های پوتین حول یک مفهوم واحد متمرکز بود: جهان قدیم باید کنار برود و این تصور که گروهی محدود، کمتر از انگشتان یک دست، سرنوشت جهان را کنترل می‌کنند، به پایان خود نزدیک شده است. جهان به سوی مرحله‌ای حرکت می‌کند که در آن باید صدای همه کشورهای مشارکت‌کننده در امور بین‌المللی شنیده شود.
نواختن بر زه تناقض‌ها از سوی روسیه، در سخنان نشست و به‌ویژه در اظهارات شخص پوتین، آشکار و قدرتمند بود؛ به‌خصوص آنجا که تأکید می‌کرد شرکت‌های روسی، به گفته او، منابع انسانی و طبیعی را استثمار نمی‌کنند، بلکه در پی بومی‌سازی فرآوری مواد خام، ایجاد صنایع داخلی و فراهم کردن فرصت‌های شغلی هستند.
آیا پوتین موفق شد خاطره آفریقایی‌ها از درد و اندوه ناشی از استعمارگران غربی را زنده کند و هم‌زمان تاریخ حمایت اتحاد جماهیر شوروی از جنبش‌های آزادی‌بخش و کمک به ایجاد مشروعیت‌های سیاسی روسیه در آفریقا را احیا کند؟
این سخنان و خطابه‌ها شاید تفاوت آشکاری با اقدامات روسیه در سرزمین‌های آفریقایی داشته باشند. بسیاری از ناظران مسائل روسیه در قاره آفریقا معتقدند تجربه فعالیت‌های معدنی، امنیتی و حضور نظامی روسیه در آنجا، پرسش‌هایی درباره ماهیت منافع متقابل و حدود آن‌ها برمی‌انگیزد.
فلسفه همکاری روسیه با آفریقایی‌ها از مسیر این شعار پیش می‌رود که «مردم با شکم‌هایشان راه می‌روند»؛ به این معنا که روسیه در تأمین نیازهای اساسی مردم آفریقا، به‌ویژه غذا، نقش ایفا می‌کند.
آمارها نشان می‌دهند که روسیه در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۸ میلیون تن غله به کشورهای آفریقایی صادر کرد. در حالی که طی ۹ ماه نخست سال جاری میلادی، ۲۰۲۶، صادرات محصولات کشاورزی روسیه به آفریقا به ۱۳ میلیون تن و صادرات کود به حدود ۲.۲ میلیون تن رسید.
روشن است که روسیه به‌خوبی می‌داند چگونه از قدرت کشاورزی و انرژی خود در مسیر تثبیت حضوری فعال و تأثیرگذار در نقشه جهانی، از دروازه آفریقا، بهره‌برداری کند.
با این حال، این امر به معنای غیبت همکاری نظامی روسیه و آفریقا نیست. در قاره «رعیتان زمین»، مسکو با دولت‌های مختلف توافق‌نامه‌های متعددی دارد؛ چه در زمینه همکاری نظامی صرف، یعنی خرید تسلیحات پیشرفته روسی، و چه در زمینه همکاری نظامی ـ فنی که آموزش و پیگیری را دربرمی‌گیرد؛ و در میان این دو، ایدئولوژی‌سازی پنهان روسیه نیز قرار دارد که به چشم نمی‌آید.
روسیه اهمیت بسیار زیادی برای تثبیت حضور امنیتی بلندمدت در مناطقی قائل است که به‌طور سنتی در حوزه نفوذ فرانسه و غرب قرار داشته‌اند؛ مانند منطقه ساحل. در این منطقه، گروه «واگنر» جای خود را به تشکیلات ویژه «لشکر آفریقا» وابسته به وزارت دفاع روسیه داده است.
روس‌ها همچنین بر «پاشنه آشیل» جدید آفریقا، یعنی آموزش، حساب ویژه‌ای باز کرده‌اند. راهبردهای آینده روسیه در این قاره به‌طور خاص بر نخبگان علمی، اداری و فناورانه متمرکز است. روسیه در تلاش است تجربیات دیجیتال و فناورانه و پروژه‌های انرژی‌های غیرمتعارف را منتقل کند.
امروزه ۴۰ هزار دانشجوی آفریقایی در روسیه تحصیل می‌کنند که شمار آن‌ها از سال ۲۰۲۲ تاکنون ۵۰ درصد افزایش یافته است. همچنین تعداد بورسیه‌های اختصاص‌یافته به دانشجویان آفریقایی افزایش پیدا کرده است.
به نظر می‌رسد بیانیه پایانی مسکو، متشکل از ۱۰۱ بند، و برنامه اقدام مجمع مشارکت روسیه ـ آفریقا برای سال‌های ۲۰۲۷ تا ۲۰۲۹، به منزله نقشه راه روسیه هستند؛ نقشه‌ای که به قاره‌ای توجه دارد که جمعیت آن به حدود ۲.۵ میلیارد نفر، یعنی یک‌چهارم جمعیت زمین، نزدیک شده است؛ در حالی که زمستان جمعیتی بر بیشتر مناطق جهان سایه افکنده است.
آیا آفریقا جایزه راهبردی فدراسیون روسیه است؟