دکتر ابراهیم العثیمین
نویسنده سعودی
TT

پیمان مکه و ایران… از توازن بازدارندگی تا ساختن ثبات

در میان تلاش‌های فشرده دیپلماتیک، به‌ویژه میانجی‌گری قطر و تحرکات پاکستان و ترکیه با هدف دستیابی به توافقی برای ازسرگیری مذاکرات میان ایالات متحده و ایران و جلوگیری از تجدید جنگ پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، و نیز گزارش‌های منتشرشده درباره طرح‌هایی که پنتاگون برای حمله نظامی به تهران آماده می‌کند، نگاه جهان به سرنوشت منطقه در یکی از حساس‌ترین و پیچیده‌ترین مراحل آن دوخته شده است؛ مرحله‌ای که پیامدهایش از مرزهای منطقه فراتر می‌رود و امنیت انرژی، کشتیرانی و ثبات اقتصاد جهانی را دربرمی‌گیرد.
در چارچوب حمایت از تلاش‌های میانجی‌گرانه قطر و پاکستان، نشست نمایندگان کشورهای عضو پیمان مکه برای دفاع مشترک، یعنی سعودی، ترکیه و پاکستان، با رهبران ایران در تهران برگزار شد؛ نشستی که در امتداد این تلاش‌ها برای کاهش تنش و تشویق راه‌حل‌های دیپلماتیک قرار می‌گیرد. بااین‌حال، اهمیت این نشست ممکن است فراتر از مهار بحران کنونی باشد و افق‌های تازه‌ای را برای ترتیبات امنیتی گسترده‌تر منطقه‌ای بگشاید؛ ترتیباتی که در آن نقش رهبری سعودی در تقویت توازن قوا و حمایت از گفت‌وگو برجسته می‌شود. این مسئله مهم‌ترین پرسش را مطرح می‌کند: آیا پیمان مکه می‌تواند بستری استوار برای ساختن نظامی امنیتی و باثبات‌تر در منطقه باشد؛ نظامی که در آن ایران بخشی از معادله امنیت منطقه‌ای شود، نه منبعی دائمی برای تهدید آن؟
اهمیت پیمان مکه تنها به تقویت همکاری دفاعی میان طرف‌های آن محدود نمی‌شود، بلکه به نقشی نیز بازمی‌گردد که می‌تواند در تقویت توازن قوا در منطقه و فراهم‌کردن زمینه گفت‌وگو و ثبات منطقه‌ای ایفا کند. بازدارندگی لزوماً به این معنا نیست که سه کشور برای جنگ یا رویارویی آماده‌اند؛ برعکس، ممکن است وسیله‌ای برای جلوگیری از جنگ باشد، آن‌گاه که هر طرف از حدود قدرت و هزینه به‌کارگیری آن آگاه شود. تاریخ نشان می‌دهد که ثبات صرفاً با در اختیار داشتن قدرت تحقق نمی‌یابد، بلکه مستلزم وجود توازنی است که مانع از آن شود که هر طرف اراده خود را بر دیگران تحمیل کند. این همان ایده‌ای است که هنری کیسینجر در کتاب مشهور خود، «دیپلماسی»، به آن پرداخته و در آن تجربه نظام اروپایی شکل‌گرفته پس از کنگره وین در سال ۱۸۱۵ را بررسی کرده است؛ نظامی که در آن اصل توازن قوا، در کنار تفاهم‌های سیاسی میان قدرت‌های بزرگ، به برقراری دوره‌ای طولانی از ثبات نسبی کمک کرد. بنابراین، پیمان مکه می‌تواند فرصتی برای تقویت توازن منطقه‌ای باشد؛ به‌گونه‌ای که بازدارندگی پشتیبان دیپلماسی باشد، نه جایگزین آن، و زمینه را برای ایجاد ترتیبات امنیتی باثبات‌تر و فراگیرتر فراهم کند.
همچنین پیمان مکه به‌هیچ‌وجه جایگزین ائتلاف‌ها و مشارکت‌های امنیتی موجود نخواهد شد، بلکه عاملی تکمیلی است که منظومه امنیت منطقه‌ای را تقویت می‌کند و با آن هم‌افزایی دارد. این پیمان نه با مشارکت راهبردی میان سعودی و ایالات متحده تعارض دارد، نه با منظومه همکاری دفاعی خلیج، نه با عضویت ترکیه در پیمان آتلانتیک شمالی و نه با مشارکت‌های دفاعی پاکستان؛ بلکه زمینه گسترده‌تری برای همکاری میان این سه کشور می‌گشاید و توانمندی‌های مشترک آن‌ها را تقویت می‌کند و در تثبیت توازن قوا و ثبات در منطقه سهم می‌گذارد.
ایران همچنان قدرتی مهم در منطقه است و به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و وزن سیاسی و نظامی‌اش، نمی‌توان آن را در هیچ‌یک از ترتیبات آینده امنیت منطقه‌ای نادیده گرفت. تلاش برای مشارکت‌دادن تدریجی ایران در ترتیبات امنیتی گسترده‌تر، ممکن است گزینه‌ای در خدمت ثبات بلندمدت منطقه باشد؛ مشروط بر آنکه ایران برای تغییر رفتار خود آمادگی داشته باشد؛ تغییری که از طریق احترام به حاکمیت کشورها، توقف مداخلات از طریق گروه‌های مسلح، پایبندی به امنیت کشتیرانی و قواعد امنیت مشترک محقق می‌شود و زمینه را برای تبدیل‌شدن ایران از منبع تنش به شریکی در ثبات منطقه فراهم می‌کند. تجربه اروپا نشان داده است که ادغام مجدد و تدریجی فرانسه و آلمان در نظام اروپایی پس از جنگ‌هایی که این قاره شاهد آن بود، با پیوندزدن منافع این دو کشور به قواعد مشترک، به تبدیل آن‌ها از منشأ درگیری به دو شریک در ثبات کمک کرد.
هنگامی که شاهزاده محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی، در جریان کنفرانس ابتکار سرمایه‌گذاری آینده در سال ۲۰۱۸ گفت که خاورمیانه «اروپای جدید» خواهد شد و شکوفایی منطقه «جنگ شخصی» اوست، تنها درباره آینده سعودی سخن نمی‌گفت، بلکه از منطقه‌ای سخن می‌گفت که از ظرفیت‌های جوانان، منابع اقتصادی و مؤلفه‌های راهبردی چنان برخوردار است که می‌تواند آن را به کانونی جهانی برای رشد و شکوفایی تبدیل کند. این چشم‌انداز امروز در قالب «چشم‌انداز ۲۰۳۰» سعودی و دگرگونی‌های اقتصادی و توسعه‌ای آن تجسم یافته است. ایران نیز از این فرصت‌ها دور نیست؛ این کشور منابع طبیعی و ظرفیت‌های انسانی و اقتصادی بزرگی در اختیار دارد، اما دهه‌ها درگیری، تنش و انزوا به فرسایش توانمندی‌های آن و تعمیق بحران‌های اقتصادی و اجتماعی‌اش انجامیده است. شاید امروز فرصتی در برابر تهران قرار داشته باشد تا در اولویت‌های خود بازنگری کند و به مسیری منطقه‌ای بپیوندد که در آن توسعه و همکاری جایگزین درگیری شود و شکوفایی مشترک بر محاسبات نفوذ و رویارویی تقدم یابد.
آینده این منطقه نباید همچنان گروگان درگیری‌ها، تنش‌ها و فرسایش باشد، بلکه باید بر پایه منافع مشترک و فرصت‌های توسعه و شکوفایی بنا شود. هیچ‌کس نمی‌خواهد ایران را به عراق دیگری، لیبی دیگری یا سودان دیگری تبدیل‌شده ببیند؛ کشورهایی که تجربه‌هایشان با رنج انسانی، شکاف و بی‌ثباتی همراه بوده است. آنچه ضرورت دارد، نه تغییر نظام ایران، بلکه تغییر رفتار آن است تا به بخشی از ثبات منطقه تبدیل شود، نه منبع تهدید آن. این مسئولیت پیش از هر چیز بر عهده رهبری ایران است؛ رهبری‌ای که باید دریابد قدرت کشورها نه با توانایی‌شان در تهدید همسایگان، بلکه با امنیت، کرامت و فرصت‌هایی سنجیده می‌شود که برای آینده‌ای بهتر در اختیار مردم خود قرار می‌دهند.