آیا عراقی ها فرصت را از دست دادند؟

آیا عراقی ها فرصت را از دست دادند؟

دوشنبه, 28 اکتبر, 2019 - 10:30
غسان شربل
سردبير الشرق الاوسط 

خبرها و تصاویر ارسالی از عراق چیز کمی نیستند. بی رحمانه و دردناکند. آنچه دشوارترش می کند این است که دیگر نمی توان تقصیر رویدادهای عراق را گردن رژیم صدام حسین انداخت. رژیمی که 16 سال پیش سرنگون شد. باور اینکه جوانان معترض در بغداد و نجف و الناصریه به فرمان «شیطان بزرگ» یا هر قدرت منطقه ای به خیابان ها ریختند دشوار است. گفتنی است که مردم عراق به دنبال تصویب قانون اساسی کنونی کشور 4 بار به پای صندوق های رای رفتند. معنای این حرف این است که مشروعیت حکومت کنونی محل تردید و انکار نیست. تولد حکومت دشوار بود و زخم هایی بر تن و روانش به یادگار گذاشت. اما به هر حال این حکومت از طریق صندوق های رای به قدرت رسید.
اگر بگوییم سرنوشت جنبش اعتراضی خونین به آینده عادل عبد المهدی نخست وزیر عراق و کابینه گره خورده عجولانه به نظر می رسد. مشکل عمیق تر از این است. البته لازم به یادآوری است که عبد المهدی بازیگر باسابقه و کارکشته در صحنه عراق است. او در آغاز از جمله مخالفان رژیم صدام بود که در کشورهای گوناگون از جمله ایران فعالیت می کردند. عبد المهدی در دوره پس از رژیم «بعث» نیز از تجربه های غنی و پرهزینه ای برخوردار شد. اینکه بگوییم حکومت کنونی در عراق همچون لبنان یک نظام چند نفره است اشتباه به نظر می رسد. نخست وزیر در قانون اساسی عراق مرد شماره یک نظام است.
بی گمان، عبد المهدی که فراز و نشیب های فراوانی از «بعث» و گرایشات مارکسیستی و خمینیسم و اقامت در پاریس را از سر گذرانده با نقاط ضعف و بیم و دغدغه کلیه نواحی و شکاف رژیم کنونی و ماهیت جریان های نفوذی آشناست. از این رو، عبد المهدی باید برای درک پیام اعتراضات اخیر تامل کند. آشکارا به نظر می رسد معترضانی که به خیابان ها ریخته اند قشر جوان عراق هستند که پس از سرنگونی رژیم صدام یا چند سالی پیش از آن به دنیا آمده اند. پس نمی توان گفت که «بعثی ها» یا هواداران صدام به پا خاسته اند. معترضان عمدتا از بخش های شیعه نشین هستند که در چند دوره انتخابات به احزاب و جریان های شیعی معروف رای داده اند. معترضان با توجه به تجربه گذشته می دانند که نفوذ آمریکا در عراق تا حدود زیادی کاهش پیدا کرده است. به عبارت دیگر آنها می دانند که ایالت متحده به هیچ وجه نیروی متعادل کننده یا بازدارنده نفوذ ایران نیست. بخش های سنی نشین که هنوز گرفتار ویرانی و خرابی بعد از «داعش» و پیامدهای شکست این گروه هستند به اعتراضات نپیوسته اند. این حرف به این معناست که نمی توان جریان های سلفی و «داعش» را به نقش آفرینی در اعتراضات اخیر متهم کرد.
عبد المهدی می داند که اعتراضات یک خشم مردمی است که به دلیل بحران عمیق معیشتی گسترش پیدا کرد. این اعتراضات در مرحله بعدی حرکتی در واکنش به سرکوبگری شدید و تیراندازی به سوی معترضان نمود پیدا کرد. اعتراضات در مرحله کنونی به صحنه «تک تیراندازان گمنام» تبدیل شده است. این اعتراضات مطالبه محور است. معترضان خواستار دسترسی به برق و آب و مبارزه با فساد و رسیدگی به مشکلاتی از قبیل بیکاری و فقر هستند. اگر جوانان معترض فضا را تا این اندازه بسته نمی دیدند و به اجرای وعده های دولت های پیاپی عراق اطمینان داشتند که مقابل گلوله سینه سپر نمی کردند.
نکته ای که برای عبدالمهدی اهمیت دارد این است که او در قدرت بماند.  معترضان ضمن سردادن شعارهای ضد ایرانی خواستار پایان نفوذ ایران در عراق شدند. نخست وزیر عراق می داند که اگر این حس مردمی درباره اینکه بغداد از تهران اداره می شود تا این اندازه در چند سال اخیر تقویت نمی شد مردم در بخش هایی که به دلیل همسویی مذهبی ایران ستیز به شمار نمی روند شعار ضد ایرانی سر نمی دادند.
تحلیلگران عراقی آشکارا می گویند که نفوذ ایران از مراکز تصمیم گیرنده در عراق به ساختار سیاسی و اقتصادی و اجتماعی نیز کشیده شده است. استدلال این عده این است که عراق به صحنه ای برای رد و بدل کردن پیام های نگران کننده به آمریکا یا دور زدن تحریم ها تبدیل شده است.



آیا طبقه سیاسی عراق پیام معترضان را خواهد شنید؟ آیا وعده های سنتی و متعارفی از قبیل اختصاص یارانه به خانواده های فقیر و ثبت نام داوطلبانه برای عضویت در ارتش چاره کار است؟ آیا راه حل های کهنه همچون جابه جایی مسئولان تکرار خواهد شد؟ و آیا این اعتراضات دستاویزی برای سرنگونی عبد المهدی خواهد شد؟
مشکل بزرگ تر از این راهکارهاست. این نبردی برای احیای اعتماد شهروند ساده عراقی است. جوانانی که در کشوری با ثروت هنگفت زندگی می کنند می گویند به آنها وعده ای به جز تهیدستی و به حاشیه رفتن داده نشده. وقتی جوانان عراق در مطبوعات می خوانند که چند صد میلیارد دلار اموال عمومی کشور در دوره پس از صدام حسین ناپدید شده یا به هدر رفته اتفاق ساده ای نیست. رسوایی ده ها هزار نظامی جعلی در عراق را نیز نباید فراموش کرد. رسوایی این افراد که از آن ها با عنوان «آدم فضایی» یاد می شود همزمان با فروپاشی ارتش در موصل به وضوح نمایان و بستر ساز آغاز یک فصل خونین طولانی در این منطقه شد.  مقصود از «آدم فضایی ها» نظامیانی هستند که هنگام نبرد در خانه هایشان نشسته بودند و حقوقشان را با افسران بالاتر از خود تقسیم می کردند. این افسران روی غیبت طولانی سربازان از واحدهای نظامی سرپوش می گذاشتند.
همزمان با رویدادهای اخیر به یاد حرفی افتادم که احمد چلبی سیاستمدار عراقی پس از خروج نیروهای آمریکایی از عراق به من گفت «شما روزنامه نگاری. اگر به دنبال سوژه جالب و مهمی هستی یک تیم استخدام کن تا درباره سرنوشت چندین میلیارد دلار ناپدید شده تحقیق کنند. غارت و چپاول در عراق بی گمان بیشتر از غارتگری ها به دنبال فروپاشی شوروی است». «مطالب فراوانی درباره این منتشر شده که آمریکا برای غارت ثروت های عراق به این کشور حمله کرد. واقعیت این است که بسیار تلاش کردیم تا نظر آمریکایی ها را به حمله برای سرنگونی صدام حسین جلب کردیم. ما در گروه های اپوزیسیون نتوانستیم رژیم پیشین را سرنگون کنیم و نگرانی ما این بود که صدام حسین یا فرزندانش چند دهه دیگر بر عراق حکمرانی کنند. حالا که نیروهای آمریکایی خاک عراق را ترک کرده اند از این نگرانم که نکند عراقی ها فرصت ایجاد حاکمیت باثبات و شکوفا را در عراق از دست بدهند».
از او درباره دلایل نگرانی اش پرسیدم. گفت «اولا طرح تشکیل دولت به معنای واقعی آن در جامعه و در نیروهای سیاسی اصلی عراق ریشه دار نیست. انتخابات بدون حضور نهادها فایده ندارد. اغلب نیروها دم از تقویت اقتصاد می زنند اما آنها نمی دانند که دنیا چقدر تغییر کرده و به تبع آن اقتصاد نیز دستخوش تحول شده است. رقابت شدید بر سر سهم خواهی و دستاوردهای فردی و گروهی در جریان است. اقتصاد را نمی توان با ذهنیت جناحی و شبه نظامیان اداره کرد. نگرانم از اینکه عراقی ها این فرصت را از دست بدهند و کشورشان همچنان دربند نابسامانی و آشوب درازمدت باقی بماند که در نهایت کل منطقه باید تاوان آن را پرداخت کند».
تشکیل حکومت دموکراتیک و پایدار و شکوفا در عراق به مصلحت مردم عراق و نیز جهان عرب است. اما تامل درباره تحولات پس از دوره صدام مایه نگرانی بوده و این سوال مهم را مطرح می کند: «آیا عراقی ها فرصت را از دست دادند»؟

 

 


دیدگاه‌های دیگر

پیشنهاد ما

چند رسانه‌ای