عبدالله الغذامی
نویسنده و روشنفکر سعودی
TT

یک ذهنیت، اما با دو چهره

این یک ذهنیت است، اما در دو چهره تجلی می‌یابد. نخستین چهره، چهره اسرائیلی است که از طریق فریبکاری فرهنگی و برخاسته از احساس عمیق بیگانگی بروز می‌کند؛ زیرا یهودیان در تمام طول تاریخ خود وطنی از آن خویش نداشته‌اند و همواره در آرزوی ساختن وطنی بوده‌اند که آن را برای خود تصاحب کنند. تحقق این خواسته جز از راه جنگ برایشان ممکن نبود و این همان چیزی بود که در نخستین تصمیم عملی برای تحقق رؤیایشان ترسیم کردند. اما جنگ تصاحب، معنای ملی مورد آرزوی آنان را محقق نکرد؛ یعنی سرزمینی امن که هیچ‌کس بر سر آن با آنان منازعه نکند و کسی در ادعای مالکیتش با آنان شریک نباشد.
اینجاست که بن‌بست اسرائیل آشکار می‌شود؛ زیرا آنان سرزمینی را برگزیدند که ساکنان بومی داشت؛ ساکنانی برخوردار از آگاهی ملی عمیق و ریشه‌دار و فرهنگی زنده که ریشه‌هایش در خاک، دریا و رودخانه تنیده شده بود. افزون بر این، همسایگانی نیز دارند که گواهی می‌دهند این سرزمین از آن همین ساکنان بومی است؛ گواهی‌ تاریخی و حقیقتی وجودی. پس راه‌حل رؤیای اسرائیلی چیست؟
اینجاست که اصطلاح «عادی‌سازی» پدید می‌آید. این تعبیر به معنای تبدیل واقعیتی بحرانی به واقعیتی دیگر است که باید آن را ساخت. درست همان‌گونه که واژه «صنعتی‌سازی» را به کار می‌بریم؛ واژه‌ای با همان ساختار صرفی، به معنای تبدیل ماده‌ای معدنی و طبیعی به ماده‌ای سودمند، مطابق با شرایط سازنده‌ای که کارکرد و معنای آن را تغییر می‌دهد تا ویژگی فطری‌اش را از میان ببرد؛ ویژگی‌ای که حقیقت آن با همه شرایطش و با پیوند ارگانیکش با زمین، و با سرزمینی که از آن برخاسته و به آن تعلق دارد، تعریف می‌شود. اما اشغالگر می‌خواهد طبیعت آن را تغییر دهد.
بنابراین، عادی‌سازی نوعی ساختن و تحمیل‌کردن است؛ همان‌گونه که استخراج و فرآوری مواد معدنی نیز فرایندی صنعتی، تحمیلی و مشروط است. شرط عادی‌سازی و برجسته‌ترین ویژگی آن این است که وضعیت موجود مطابق با معیارهای سازنده باشد. عادی‌سازی از نظر اسرائیل یعنی تحمیل شرایط و سرکوب امر طبیعی تا همه‌چیز با اندازه‌ها و معیارهای سازنده منطبق شود؛ سپس همه‌چیز زیر سلطه او و مطابق با تفسیر و تأویل او از معنا قرار گیرد و دیگران نیز وادار شوند معنایی را بپذیرند که ساخته و پرداخته شده است.
این فرایند نشان می‌دهد که عادی‌سازی به معنای طبیعی‌بودن نیست؛ زیرا حالت طبیعی آن بود که اسرائیل بدون جنگ به خواسته‌اش برسد و راه‌حل دوکشوری را بپذیرد: یک کشور برای خود و کشوری دیگر برای کسانی که در آب‌وهوا و سرزمین با او شریک‌اند. اما اسرائیل خواهان راه‌حلی طبیعی نیست، بلکه می‌خواهد آن را به راه‌حلی تحمیلی و مصنوعی تبدیل کند. ازاین‌رو، راه‌حلی مبتنی بر اجبار برای خود ابداع کرده است: اینکه از صاحبان اصلی سرزمین و همه همسایگانشان در کنار یکدیگر نیرومندتر باشد. برایش کافی نیست که از تک‌تک آنان جداگانه نیرومندتر باشد؛ بلکه باید قدرتی داشته باشد که از مجموع همه نیروها، آن هم به‌طور هم‌زمان، فراتر رود.
اینجاست که ناممکنی معنایی رخ می‌دهد و دلالت عادی‌سازی، از آن حیث که نوعی تولید و ساختن است، فرو می‌ریزد؛ اما سخن از کالایی است که مشتری‌ای برای آن پیدا نمی‌شود. حتی اگر روزی مشتری‌ای پیدا شود که خرید این واژه را موجه بداند و با نیتی صادقانه آن را بخرد، بعدها درمی‌یابد که همین نیت صادقانه کالایی تقلبی نصیبش کرده است؛ چراکه این کالا با شرایط مصرف طبیعی هیچ محصولی که ساخته و پرداخته شده باشد، سازگار نیست.
همه اینها در واقعیت و عمل آشکار است. هر کشوری که با اسرائیل عادی‌سازی کرده، دریافته است که فروشنده‌ای متقلب در برابرش قرار دارد و کالای او به وضعیتی متعادل و طبیعی منجر نمی‌شود. ما مصر و اردن و مواضعشان را در قبال اسرائیل و فلسطینیان می‌بینیم؛ هر دو همسایه‌اند و هر دو واقعیتی انکارناپذیرند، هرچند یکی از آن دو غاصب است. مصر و اردن هر دو دریافته‌اند که عادی‌سازی چیزی جز نسخه‌ای جعلی از وضعیت طبیعی نیست. پس آیا صرفاً به این دلیل که عادی‌سازی با زور تحمیل شده است، ادعای آن نتیجه‌ای خواهد داشت؟ آیا می‌توان با اجبار به عادی‌سازی دست یافت؟!
این یک چهره از این ذهنیت ناسالم است و چهره دیگری نیز در منطقه ما با آن همراه است: ایران، هم در دوران شاه و هم در دوران انقلاب اسلامی. در هر دو دوره، ایران همسایه‌ای طبیعی بوده است، اگر نه اینکه همسایه‌ای است که به همسایگانش ستم می‌کند. شاه جزایر اماراتی را اشغال کرد و استقلال بحرین را به خطر انداخت. اما انقلاب اسلامی به این می‌بالد که چهار پایتخت عربی را اشغال کرده و خواهان تصرف مناطق بیشتری است. در همان حال، می‌خواهد با همسایگانش عادی‌سازی کند، مشروط بر آنکه از مجموع همه آنان نیرومندتر باشد. اینجا بار دیگر به چرخه طرح اسرائیلی بازمی‌گردیم، اما این بار در قالبی ایرانی؛ طرحی که نسخه‌برداری‌شده از الگوی اسرائیلی است و هم جنبه سکولار دارد و هم دینی: طرح ایران.
در چنین وضعیتی، خاورمیانه از حالت طبیعی خارج می‌شود و از پیش از نیمه قرن گذشته تاکنون نیز هرگز به وضعیت طبیعی بازنگشته است؛ زیرا یک ذهنیت در دو چهره تکثیر شده است. نتیجه آن این است که همسایه به همسایه‌اش ستم می‌کند و هر یک از این دو چهره، به وجود چهره دیگر استناد می‌کند تا برای خود توجیهی بتراشد. بدین‌سان، خود را قانع می‌کند که در معرض تهدید است، حال آنکه خود تهدیدکننده است. این همان معضل همسایه‌ای است که از گزند همسایه‌اش در امان نیست.
آشکار است که اسرائیل از احساس عمیق ناامنی سرچشمه می‌گیرد و در اعماق وجودش می‌داند که خود را بر سرزمینی تحمیل کرده است که با او همراه نیست. همین امر آن را در هراسی دائمی فرو می‌برد و به قدرت مادی برای حفاظت از خود نیازمند می‌کند؛ به این معنا که فاقد ارزش‌های معنوی‌ای است که شرط احساس اعتماد و امنیت‌اند.
اما ایران رابطه‌ای عمیق با همسایگان دارد و به این سرزمین تعلق خاطر دارد؛ با این حال، خود را در دام ایدئولوژی گرفتار کرده است؛ دامى که در آن درهم‌تنیده شد و به درگیری افتاد، و از به‌یادآوردن الزامات تاریخ غافل ماند. این همان الزاماتی است که هرکس ایدئولوژی چشمش را بر واقعیت بسته باشد، از آن غفلت می‌کند. برجسته‌ترین نمونه‌ها هیتلر و اتحاد جماهیر شوروی‌اند؛ هر دو قربانی کوری ایدئولوژیک شدند؛ کوری‌ که به همان اندازه که فریبشان داد، به نابودی‌شان نیز انجامید. این معیاری روشن و آشکار است که هر صاحب بصیرت سیاسی آن را می‌بیند؛ اما دریغا که بصیرت غایب است. این امر چهره‌های گوناگون این ذهنیت را آشکار می‌کند؛ ذهنیتی که آینه‌ای ندارد تا چهره خود را در آن ببیند و همین باعث می‌شود در هر دو مورد، قطب‌نمای عادی‌سازی را گم کند.
در پایان، پرسشی فرهنگی مطرح می‌کنم، نه سیاسی: آیا می‌توانیم با ایران یا اسرائیل به وضعیتی طبیعی دست یابیم؟!
نشانه‌هایی وجود دارد که امکان تحقق چنین وضعیتی را در رابطه با ایران تقویت می‌کند. شاه بارها به سعودی سفر کرد و به زیارت خانه خدا رفت. رفسنجانی نیز بارها به سعودی سفر کرد. من شخصاً او را دیدم که در سرسرای دانشگاه ملک سعود در ریاض، همراه با هیئت همراهش به‌سوی تالار بزرگ حرکت می‌کرد. شنیدم که با گفتن «سلام بر دانش‌آموزان» به دانشجویان اطرافش خوشامد می‌گفت؛ اما واژه «تلامیذ» را به صورت «تلامیز» تلفظ کرد. این سلام، از حیث طبیعی‌بودن و انسانی‌بودنش، چشمگیر بود. همچنین محمد خاتمی، رئیس‌جمهوری ایران، به سعودی سفر کرد و در جریان این سفر به حج رفت. سپس به دمام رفت و در دانشگاه ملک فهد سخنرانی کرد. اینها نشانه‌هایی از معنای وضعیت طبیعی‌اند؛ وضعیتی که اگر نیت‌ها صاف و طبیعی شوند، نه عادی‌سازی‌شده و تصنعی، تکرار آن ناممکن نیست.
اما اسرائیل هیچ نشانه‌ای از خود بروز نمی‌دهد که حاکی از طبیعی‌بودن رابطه باشد و همچنان تنها خواهان عادی‌سازی تحمیلی است. میان این دو اصطلاح، معنای صلح یا معنای جنگ قرار دارد.