ممدوح المهینی
مدیر کل کانال های العربیه و الحدث
TT

ممنوعیت آموزش دین!

در سه دهه گذشته، به‌سبب اقدامات تروریستی، سال‌های دشواری را پشت سر گذاشته‌ایم؛ از انفجارهای «۱۱ سپتامبر» گرفته تا تروریسم «القاعده»، سپس همه‌گیری داعش و تا به امروز. در پی همه این رویدادها، صداهایی به انتقاد از کتاب‌های درسی برخاسته‌اند و خواستار ممنوعیت آموزش دین در مدارس شده‌اند!
به‌نظر من، صاحبان این دیدگاه مرتکب خطایی بزرگ می‌شوند که افراط‌گرایی را افزایش خواهد داد، نه اینکه از آن بکاهد.
چنین اقدامی فرصتی طلایی در اختیار گروه‌های افراطی قرار خواهد داد تا تبلیغات خود را پیش ببرند و ادعا کنند که برخی کشورهای خلیجی و عربی با اسلام می‌جنگند و در نتیجه، افکار عمومی را برای تضعیف مشروعیت این کشورها علیه آن‌ها بسیج کنند! ما می‌دانیم که ملت‌های عرب از هر گفتمانی که به دین تعرض کند، تأثیر می‌پذیرند!
افزون بر این، تجربه‌هایی داریم که در آن‌ها دین ممنوع یا به حاشیه رانده شده و حاصل آن، پرورش شخصیت‌هایی تندخو و به‌شدت افراطی بوده است. علت این بود که این افراد دچار بحرانی عمیق در هویت، نوعی خلأ درونی، آشفتگی روانی و جست‌وجوی معنا شده بودند؛ وضعیتی که افراط‌گرایان از آن بهره گرفتند تا این افراد بحران‌زده از نظر روانی را به سربازان خلافت داعش تبدیل کنند؛ همان‌گونه که در میان هزاران جوان و دختر مسلمان در اروپا شاهد بودیم!
طبیعت بشر به معنا و پیوند با چیزی متعالی و ماورایی نیاز دارد؛ چیزی که بار سنگین زندگی را از دوش مردم بردارد و به آن‌ها در زندگی پس از مرگ امید ببخشد. افزون بر این، آیین‌های دینی، از اعیاد گرفته تا مناسبت‌ها، به مردم احساس گرما و شادی می‌بخشند. جنبش‌های الحادی، هر اندازه هم عقل‌گرا و علمی باشند، از پیروزی بر ادیان ناتوان‌اند؛ زیرا فاقد مهم‌ترین پشتوانه‌ای هستند که ادیان از آن برخوردارند: پاسخ‌گویی به پرسش‌های مربوط به پس از مرگ و نظارت بر فرایند گذار به جهان آخرت.
زدودن این معنای بنیادین و عمیق از سرشت انسان، کار آسانی نیست.
واقعیت این است که رفتار درست، ممنوع‌کردن دین یا کاستن از جایگاه آن نیست، بلکه توجه به کیفیت مطالب دینی‌ است که آموزش داده می‌شوند. تفاوت اساسی در همین‌جاست. برعکس، دین، با نیروی معنوی و فکری‌ که نمایندگی می‌کند، می‌تواند در سوق‌دادن جوامع به سطوح بالاتری از تفکر، آگاهی و فهم زندگی نقش داشته باشد. تفکر دینی بخشی از آگاهی و درک ما از جهان پیرامونمان را تشکیل می‌دهد.
اشتباهی که در دهه‌های اخیر مرتکب شدیم، دقیقاً همین‌جاست. مشکل در خود دین نیست، بلکه در کسانی است که آن را آموزش می‌دهند و شیوه آموزش آن‌هاست. ادیان به‌طور کلی قابلیت تفسیرهای گوناگون دارند. افراط‌گرایان نسخه افراطی خود را ترویج خواهند کرد و مداراگرایان نسخه مبتنی بر مدارا را. افراط‌گرایان نسخه‌ای را رواج می‌دهند که با جهان مدرن و پیشرفت دشمنی دارد و در مردم احساس انزوا، بیگانگی و گناه ایجاد می‌کند؛ در حالی که مداراگرایان نسخه‌ای را ترویج می‌کنند که به هماهنگی با جهان مدرن و مشارکت در آن فرامی‌خواند. افراط‌گرایان احساس قربانی‌بودن را تقویت می‌کنند و مداراگرایان حس مسئولیت‌پذیری را.
چرا با چنین مشکلاتی روبه‌رو هستیم و نوجوانانی را می‌بینیم که احساس می‌کنند جنگی صلیبی علیه اسلام در جریان است، با اینکه تابعیت کشورهای اروپایی را دارند؟ چگونه چنین افکار کهنه‌ای در ذهن آن‌ها ریشه دوانده است؟ چرا خود را قربانی و تحت ستم احساس می‌کنند؟
آنچه در دهه‌های اخیر رخ داده، این مسئله را برای ما توضیح می‌دهد. افراط‌گرایان بر صحنه مسلط شدند و نسخه افراطی خود را وارد ذهن مردم کردند، تا جایی که مردم گمان کردند اسلام همین است. بیش از هر کس دیگری، افراط‌گرایان به دینی بزرگ چون اسلام آسیب زده‌اند؛ آن را با نفرت تحریف کرده‌اند، به خون آلوده‌اند و با بیزاری از زندگی، دشمنی با علم و فلسفه و ادبیات و دانش و تفکر انتقادی پیوند زده‌اند.
پذیرش افکار دیگر و همگام‌شدن با عصر حاضر، بدون فهمی تمدنی و انسانی از دین دشوار است؛ زیرا چنین فهمی به سازگارکردن هویت دینی با مقتضیات زمانه، بدون احساس دوپارگی روانی، کمک می‌کند.
تمدن اسلامی یکی از بزرگ‌ترین تمدن‌های تاریخ است که بر ترجمه، تعامل فرهنگی، مدارا، همزیستی و گفت‌وگو بنا شده است. علم کلام و فلسفه در کنار دین تدریس می‌شدند و به همین دلیل، اندیشه تعالی یافت، افق‌های شناخت گسترش پیدا کرد و امت پیشرفت کرد. خود خلیفه مأمون نیز فیلسوف بود.
قرطبه در دوران طلایی خود شاهد شکوفایی علمی و فکری و تعامل میان مسلمانان، مسیحیان و یهودیان بود. ابن‌رشد، یکی از برجسته‌ترین فیلسوفان اندلس، در این شهر زاده شد؛ همان‌گونه که موسی بن میمون، فیلسوف و پزشک یهودی که نخستین آموزش‌های خود را در قرطبه فراگرفت، در آنجا به دنیا آمد. این نام‌ها بازتاب‌دهنده گستردگی فعالیت فکری در اندلس و تنوع سرچشمه‌های آن هستند.
این اندیشه پیشرفته، که حتی از زمانه ما نیز پیش‌تر بود، به‌کلی حذف شد؛ زیرا این نسخه افراطی بود که پیروز شد و ما دیگر از تاریخ جز جنبه‌های تاریک آن را نمی‌شناسیم. جریان‌های افراطی عملاً دین را به گروگان گرفتند؛ کارشان فقط تکفیر دیگران نبود، بلکه دین را به ابزاری برای تضعیف دولت‌های میانه‌رو تبدیل کردند. هر دولتی که در پی پیشرفت، گشودگی و همزیستی باشد، با کارزارهای شدیدی برای تخریب چهره و درهم‌شکستن مشروعیت خود روبه‌رو می‌شود؛ کارزارهایی که هدفشان ترساندن آن دولت و واداشتنش به عقب‌نشینی است.
قرآن کریم آیات صریحی دارد که به مدارا، آزادی فکری، تدبر عقلانی و معنویت متعالی فرامی‌خوانند. جهان در عرصه‌های گوناگون دانش پیشرفت کرده است و هرچه آگاهی ملت‌ها بیشتر می‌شود، نگاه آن‌ها به دین خود عمیق‌تر، غنی‌تر و انسانی‌تر می‌شود و دین را از دست کسانی که آن را به سود خود به کار می‌گیرند و از آن تجارت می‌کنند، بیرون می‌آورند. این همان نسخه‌ای از دین است که باید از دوران کودکی به فرزندانمان آموزش دهیم تا بخشی از آگاهی و ساختار روانی آن‌ها شود. باید در کنار دین، به معنای عمیق و اخلاقی آن، بخشی از روان‌شناسی، اندکی جامعه‌شناسی و مقداری از تاریخ تمدن‌ها و ملت‌ها را نیز به کودکان بیاموزیم. این آمیزه، آن‌ها را در برابر لغزش به سوی افراط‌گرایی مصون می‌سازد و شخصیت‌هایی متعادل از آنان می‌پرورد. محروم‌کردن آن‌ها از آموزش دین، به معنای انداختنشان در آغوش افراط‌گرایان، همچون طعمه‌هایی آماده، است و اوضاع به‌مراتب بدتر از وضعیت کنونی خواهد شد!