احمد محمود عجاج
TT

اسرائیل میان لیبرالیسم و دموکراسی ملی‌گرا

زهره سعید، به استناد روزنامه «واشنگتن‌پست»، دیگر امیدی به انتخابات دموکراتیک در اسرائیل ندارد؛ زیرا این انتخابات به‌ندرت چیزی را تغییر می‌دهند. پدر هفتادساله فلسطینی او در تمام عمرش حتی یک بار هم رأی نداده است. اما پدر و مادر او، همراه با انبوهی از فلسطینیان ـ اسرائیلی‌ها که برای نخستین بار در شمار گسترده در انتخابات شرکت کردند، تنها یک هدف داشتند: خلاص‌شدن از بنیامین نتانیاهو. آنان با این حضور پرشمار، ۱۹ کرسی به دست آوردند و به نیرویی انتخاباتی در سیاست اسرائیل تبدیل شدند.
در برابر این نیروی فلسطینی، ملی‌گرایی یهودی قرار دارد. هر دو مدعی دموکراسی‌اند، اما هدف هر دو، آشکارا یا پنهانی و بسته به شرایط و مقتضیات، حذف دیگری است. فلسطینیان ـ اسرائیلی‌ها نه از سر علاقه به دموکراسی لیبرال، بلکه برای متوقف‌کردن چیزی در انتخابات شرکت می‌کنند که آن را محو موجودیت خود به دست اسرائیلی‌های ملی‌گرای افراطی در دولت نتانیاهو می‌دانند؛ دولتی که آشکارا اعلام می‌کند سرزمین فلسطین فقط از آنِ یهودیان است. بدین‌ترتیب، انتخابات دموکراتیک به ابزاری برای از کار انداختن دموکراسی تبدیل می‌شود: فلسطینیان برای جلوگیری از آسیب رأی می‌دهند، حال آنکه به‌عنوان شهروندان اسرائیلی، کشور اسرائیل را به رسمیت نمی‌شناسند؛ اسرائیلی‌های راست‌گرا نیز، حتی بخشی از میانه‌روها و چپ‌گرایان، حق فلسطینیان ـ اسرائیلی‌ها را برای برخورداری از شهروندی واقعی به رسمیت نمی‌شناسند.
علت اصلی این تضاد، تعارض میان دموکراسی لیبرال، در قالب دولت بی‌طرف، و دموکراسی ملی‌گرا، در قالب هویت‌گرایی دینی و فرهنگی است. اولی دولت را در برابر شهروندانی که از نظر قومی، دینی و نژادی با یکدیگر تفاوت دارند، بی‌طرف می‌داند؛ در حالی که دومی هویت یهودی را اصل و اساس می‌شمارد و دولت را بر پایه آن بنا می‌کند و از دیگران می‌خواهد یا این واقعیت را بپذیرند یا کشور را ترک کنند. در چنین وضعیتی، همگان وارد فرایند دموکراتیک شده‌اند، اما هدفشان از میان بردن آن و تحقق خواسته‌های خود است. به این ترتیب، دامنه رویارویی را گسترش می‌دهند، بر نفرت می‌افزایند و موجودیت دیگری را انکار می‌کنند.
دموکراسی ملی‌گرا بر این باور است که کشور بر پایه هویت فرهنگی، دین، زبان، تاریخ و تمدن شکل می‌گیرد. از همین رو، اکثریت یهودی معتقد است هرچه این عناصر بیشتر حاکم شوند و به تنها معیار شهروندی تبدیل شوند، دولت نیرومندتر و مصون‌تر خواهد شد. در چنین شرایطی، شهروند فلسطینی ـ اسرائیلی به اقلیتی تبدیل می‌شود که ناگزیر است یکی از دو گزینه را بپذیرد:
نخست، پذیرش اکثریت و فرهنگ آن، آموختن زبانش و ادغام‌شدن در جامعه‌اش، بی‌آنکه از برابری واقعی برخوردار شود؛ زیرا حاملان ملی‌گرایی یهودی او را دشمنی می‌دانند که در کمین فرصت نشسته تا به آنان حمله کند و آنچه را به‌زعم آنان، به‌دروغ، سرزمین موعود خداوند می‌خوانند، از دستشان بگیرد.
از آنجا که پذیرش این روایت برای فلسطینیان ـ اسرائیلی‌ها دشوار است و خودداری از مشارکت در فرایند دموکراتیک نیز دشوارتر، چراکه چنین کاری به تقویت دولت راست‌گرای افراطی‌ می‌انجامد که هر روز حقوق و زمین‌هایشان را از آنان می‌گیرد، آنان مشارکت در دموکراسی لیبرال را، با وجود همه کاستی‌هایش، برگزیده‌اند؛ به امید آنکه دولتی دیگر در اسرائیل روی کار آید که کمتر با آنان دشمنی داشته باشد و حداقلی از امنیت و حقوق را برایشان فراهم کند.
دوم، پایبندی به دموکراسی لیبرال به‌عنوان انتخابی جدی، نه پوششی برای خریدن زمان و انتظار برای فراهم‌شدن شرایطی بهتر. لیبرالیسم به‌عنوان یک گزینه، حق مشارکت و برابری را برای همگان تضمین می‌کند، جامعه بین‌المللی را به اعمال فشار بر جریان ملی‌گرا برای عقب‌نشینی از گزینه‌های غیرانسانی‌اش وامی‌دارد و برای شهروند فلسطینی ـ اسرائیلی ابزاری فراهم می‌آورد تا، ولو در حدی محدود، بر دولت فشار وارد کند؛ به‌جای آنکه منزوی بماند و از مشارکت در فعالیت‌های دموکراتیک دور شود. با این حال، فلسطینی ـ اسرائیلی همچنان به گزینه لیبرالیسم پایبند است، اما در عین حال در منازعه دولت با جنبش «حماس» جانب دولت را نمی‌گیرد.
مشکل اینجاست که دموکراسی لیبرال در سراسر جهان، به‌سرعت رو به افول است؛ به‌ویژه در خاستگاه غربی خود. این روند، ناخواسته میدان را برای جریان ملی‌گرا خالی می‌کند؛ جریانی که خواهان تشکیل یک دولت ملی (ملت) است که در آن اکثریت با فرهنگ، زبان، دین، تاریخ و تمدن خود حکومت کند و دیگرانی که با این هویت تفاوت دارند، در آن ادغام شوند؛ وگرنه حاکمیت دولت همچنان ناقص خواهد ماند. بدین‌ترتیب، اقلیت‌ها اگر در اکثریت ادغام نشوند، بیرون از دایره آن قرار می‌گیرند و نه به‌عنوان شریکانی در سرزمین مشترک، بلکه همچون دشمن به آنان نگریسته می‌شود.
آنچه در آمریکا و غرب شاهد آن هستیم، شاید نشانه‌ای از گسترش سلطه دولت ملی‌گرا باشد؛ تا آنجا که بسیاری از متفکران راست‌گرای اروپا ایده کوچاندن شمار زیادی از اقلیت‌ها به کشورهای اصلی‌شان را، با مشوق‌های مالی و روش‌های دیگر، تبلیغ می‌کنند تا هویت این کشورها حفظ و صیانت شود. هنگامی که این راست‌گرایان ملی‌گرای افراطی در غرب به قدرت برسند، ملی‌گرایان یهودی بی‌تردید حامیانی در میان آنان خواهند یافت. در این صورت، عناصر لیبرالیسم با برجسته‌ترین ویژگی‌هایش ـ تقدس آزادی فردی، مهار قدرت‌طلبی و سلطه‌جویی حکومت، تساهل، تکثرگرایی و برابری در برابر قانون ـ از میان خواهند رفت.
پیامدهای این وضعیت اسف‌بار در سطح جهان بسیار ناگوار خواهد بود؛ به‌ویژه آنکه این پدیده به غرب محدود نیست و آن را در کشورهای دیگری مانند هند نیز می‌بینیم. این امر بدان معناست که ایده همزیستی در حال احتضار است؛ و همراه با آن، آزادی مبادلات تجاری نیز رو به افول می‌رود. موانع بر سر راه این آزادی، از حمایت‌گرایی تجاری گرفته تا متوقف‌کردن مهاجرت و بازگرداندن سرمایه و کارخانه‌ها به کشورهای مبدأ در اروپا، یکی پس از دیگری در حال افزایش‌اند؛ آن هم با هدف حمایت از شهروند اصیل اروپایی، ارتقای سطح اقتصادی او و ایجاد اطمینان خاطر اجتماعی، فرهنگی و دینی برای وی.
ایده حذف دیگری بر منطقه خاورمیانه نیز سایه افکنده است؛ منطقه‌ای که به دو بخش تقسیم شده است: راست‌گرایی ملی‌گرای اسرائیلی که سلطه خود را با دفاع از خویشتن و صیانت از ملت توجیه می‌کند، و فلسطینی ـ اسرائیلی‌ای که برای تضمین بقای خود در پس لیبرالیسم پناه گرفته است؛ در کنار فلسطینی ملی‌گرا (دینی) که اساساً اسرائیل را رد می‌کند.
این وضعیت راه درمانی جز تضعیف ملی‌گرایی دینی و تقویت لیبرالیسم ندارد تا دولتی بی‌طرف شکل گیرد که شهروندی کامل را به همگان اعطا کند. بدون وجود چنین دولت بی‌طرفی، فلسطین همچنان سرزمینی گرفتار جنگ و درگیری، مستعد مداخله خارجی و میدان نبردی خواهد ماند که رودهای خون در آن جاری است و تنها با حذف دیگری از جریان بازخواهد ایستاد.