اياد ابو شقرا
روزنامه نگار وتحلیلگر امور سیاسی ومورخ
TT

لبنان و لبنانی‌ها پس از اخراج «یونیفیل»

درحالی‌که شماری از ناظران بین‌المللی سرگرم رقابت برای انتخاب دبیرکل جدید سازمان ملل متحد هستند، لبنانی‌ها هم‌زمان با هشتادوسومین سالگرد استقلال لبنان، روزهای پایانی حضور نیروهای بین‌المللی «یونیفیل» را می‌شمارند.
برای کسانی که می‌خواهند بدانند، «یونیفیل» (نیروی موقت سازمان ملل متحد در لبنان) نیرویی بین‌المللی و چندملیتی وابسته به سازمان ملل است که مأموریت آن حفظ صلح در جنوب لبنان است. این نیرو که اعضایش از ۴۶ کشور آمده‌اند، در مارس ۱۹۷۸ و بر اساس دو قطعنامه ۴۲۵ و ۴۲۶ شورای امنیت سازمان ملل متحد و چندین قطعنامه دیگر این سازمان تشکیل شد. هدف این قطعنامه‌ها پشتیبانی از عملیات ارتش لبنان، تأکید بر عقب‌نشینی اسرائیل از لبنان و تضمین بازپس‌گیری اقتدار واقعی دولت لبنان بر این منطقه، پس از جنگ ویرانگری بود که اسرائیل در سال ۲۰۰۶ علیه لبنان به راه انداخت.
طبیعتاً از زمان استقرار این نیرو در جنوب لبنان در سال ۱۹۷۸، چه در سطح داخلی و چه در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی، امور بسیاری تغییر کرده است. در آغاز، به‌دلیل تهاجم اسرائیل به لبنان در سال ۱۹۸۲ و سپس عقب‌نشینی نیروهای اشغالگر در سال ۲۰۰۰، ناگزیر باید در مأموریت این نیرو «تعدیل‌هایی» صورت می‌گرفت.
پس از آن، در پی جنگ سال ۲۰۰۶، شورای امنیت سازمان ملل تصمیم گرفت نیروهای «یونیفیل» را تقویت کند؛ نیرویی متشکل از ۱۰ هزار سرباز حافظ صلح که مأموریتش کمک به ارتش لبنان است و هزینه‌های آن را سازمان ملل تأمین می‌کند. سپس مأموریت‌های بیشتری به اختیارات این نیرو افزوده شد؛ ازجمله کمک به آوارگان و کسانی که بر اثر جنگ خانه و کاشانه خود را ترک کرده بودند. بااین‌حال، مهم‌ترین رویدادی که پیامدهای خطرناک آن اکنون در دست بررسی است، رأی «اجماعی» سازمان ملل برای پایان دادن به مأموریت این نیروی بین‌المللی تا پایان سال جاری میلادی، ۲۰۲۶، بود. به‌مناسبت یادآوری، باید اشاره کرد که شورای امنیت عادت داشته است مأموریت «یونیفیل» را هر سال تمدید کند. آخرین تمدید نیز در ۲۸ اوت ۲۰۲۴، با تصویب قطعنامه ۲۷۴۹ شورای امنیت، انجام شد.
تا اینجا، تمام آنچه گفته شد، صرفاً سخنانی اجرایی، بلکه اداری و تشکیلاتی است که نه به منافع سیاسی می‌پردازد و نه به نیت‌های آشکار و پنهان! زیرا «محل فعالیت» نیروی بین‌المللی‌ای که قرار است از جنوب لبنان خارج شود، بخشی جدایی‌ناپذیر از طرح اشغالگرانه اسرائیل در لبنان و سرزمین‌های شرق نزدیک است. این منطقه همچنین ازجمله جاهایی است که مایک هاکبی، سفیر آمریکا در قدس اشغالی، هیچ مشکلی با اشغال کامل آن از سوی اسرائیل ندارد؛ چراکه از نظر او، اقدام اسرائیل برای الحاق این منطقه به خود، گامی کاملاً طبیعی و مبتنی بر کتاب مقدس است!
هم‌زمان، این موضع «آمریکایی» با دیدگاه‌های یحیئیل لایتر، سفیر اسرائیل در واشنگتن، تکمیل می‌شود؛ خاخامی شهرک‌نشین و وابسته به حزب لیکود که در تدوین خطوط اصلی آنچه اکنون «توافق چارچوب» میان اسرائیل و لبنان نامیده می‌شود، نقش داشته است.
در این میان، واشنگتن با همراهی و تسلیم اروپای غربی و در سکوت روسیه و چین، می‌کوشد آخرین نماد مشروعیت بین‌المللی را از سر راه توسعه‌طلبی اسرائیل بردارد. در لبنان نیز دقیقاً همان «سناریوی» قابل پیش‌بینی در حال تحقق است؛ زیرا «موجودیتِ معامله‌محور» لبنان که در سال ۱۹۲۰ پا به عرصه وجود گذاشت و به ساکنانش گفته شد که در سال ۱۹۴۳ استقلال خود را به دست آورده است، هنوز از وضعیت «معامله» به وضعیت «میهن» گذار نکرده است! لبنان همچنان مجموعه‌ای از طایفه‌ها و عشایر است که نه هویتی آن‌ها را به هم پیوند می‌دهد، نه وفاداری مشترکی دارند، نه منفعت مشترکی از آن‌ها در برابر تفرقه محافظت می‌کند و نه بخش‌های پراکنده آن، چه ساکنان داخل کشور و چه مهاجران، به وجود چیزی به نام «سرنوشت مشترک» باور دارند.
به‌راستی، هرکس امروز به صدای کسانی گوش دهد که در آنچه «لابی لبنانی» در پایتخت آمریکا خوانده می‌شود سخن می‌گویند، باور نمی‌کند که این افراد، با وجود سخن گفتن به «عربی لبنانی»، هیچ اهمیتی برای هویت عربی قائل نیستند. هویت عربی برای آن‌ها چیزی جز راهی سریع و کوتاه برای ثروتمند شدن از طریق ثروتمندان خاورمیانه نیست. حتی می‌توان گفت در میان آن‌ها کسانی هستند که به دیدگاه‌های «لیکود» ــ که با «اقیانوس مسلمان شرق» دشمنی دارد و علیه آن تحریک می‌کند و حتی دست به توطئه می‌زند ــ بسیار نزدیک‌ترند.
در مقابل، شماری از مسلمانان ــ یا مسلمان‌نمایان ــ مشرق‌زمین نیز هستند که تکفیر، خیانت‌خواندن دیگران و کشتار را خوشایند یافته‌اند و ایده «هم‌زیستی» را به‌مثابه الگویی تمدنی که تنوع را می‌پذیرد، از آن غنا می‌گیرد و با حضور آن هویتش کامل می‌شود، رد می‌کنند.
بنابراین، اصرار بر اخراج «یونیفیل» بر محاسباتی سنجیده استوار است که هدف آن گشودن درهای آینده آنچه از «توافق‌ها و تفاهم‌های» لبنانی باقی مانده، به‌سوی سرنوشتی نامعلوم است. ازاین‌رو، اگر لبنانی‌های کم‌حافظه گمان می‌کنند هدف از اخراج این نیرو، تحمیل «حاکمیت» دولت لبنان بر سرزمین خود و «انحصار سلاح در دست نیروهای قانونی» است، منطق امور که بر راهبرد شناخته‌شده و اعلام‌شده راست اسرائیل استوار است، در این «هدف» ادعایی چیزی جز به آتش کشیدن لبنان از درون نمی‌بیند. این منطق چیزی جز طرحی برای جنگ داخلی با ابعاد منطقه‌ای نمی‌بیند؛ جنگی که همچنان می‌کوشیم از آن جلوگیری کنیم.
در اینجا، تأمل عمیق در سخنان سفیر اسرائیل، لایتر، به رسانه‌های آمریکایی سودمند است؛ آنجا که گفت «نیروهای آمریکایی از خاورمیانه بازنخواهند گشت» مگر پس از تحقق پیروزی بر ایران.
این سخن متکبرانه ــ اما درعین‌حال صادقانه ــ جهت‌گیری‌های موجود را تأیید می‌کند؛ به‌ویژه پس از آنکه طی چند ماه اخیر بسیار درباره تلاش‌ها برای «یکپارچه‌سازی عملکرد» دستگاه‌های اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل سخن گفته شده و دستگاه‌های امنیتی آمریکا بی‌درنگ هر آنچه را اسرائیل در قالب «هشدارها» و «گزارش‌ها» به آن‌ها ارائه می‌کند، می‌پذیرند.
نخستین گامی که اسرائیل خواهان آن است، ایجاد خلأ در جنوب لبنانِ «اشغال‌شده» است؛ تا لبنانی‌ها در برابر سه گزینه قرار گیرند:
۱. تداوم اشغال بالفعل و گسترش آن.
۲. پایان دادن به اشغال بالفعل بخشی از لبنان، در مقابل «اشغال کامل سیاسی» آن.
۳. شعله‌ور کردن جنگ داخلی که به تقسیم، تجزیه و آوارگی بیشتر بینجامد و با «سناریوهای» تقسیم، تجزیه و آوارگی در سطح منطقه هم‌افزایی کند.
در چنین فضای تیره‌وتاری، بار دیگر عید استقلال فرا می‌رسد؛ عیدی که برای لبنانی‌ها دیگر چیزی جز آرزوهای مردم ساده‌دل و رؤیاپرداز باقی نمانده است!