حازم صاغيه
TT

«خیر» و «شر» عراقی در روایت ایرانی

هنگامی که سخن از عراق به میان می‌آید، هنوز کسانی هستند که وسوسه می‌شوند این کشور را بر اساس دوگانه مطلق خیر و شر بررسی کنند. شاید ریشه این وسوسه در آن باشد که «سرزمین میان دو رود» خاستگاه تمدن‌ها، فرهنگ‌ها و اسطوره‌هایی بوده است که از دیرباز از چنین دوگانه‌ای سخن گفته‌اند.
برای یادآوری، کافی است به یکی از این نمونه‌ها، یعنی حماسه آفرینش بابلی «انوما الیش»، اشاره کنیم؛ جایی که الهه تیامات نماد آشوب و ویرانی و مردوک، یا آشور، نماد عدالت، ثبات و نظم بود. این اتفاق حدود دو هزار سال پیش از ظهور آیین مانوی رخ داد؛ آیینی که مانی آن را در عراق کنونی بنیان گذاشت و سپس در ایران گسترش یافت و بر دوگانه خیر، با محوریت نور، و شر، با محوریت تاریکی و ظلمت، استوار بود. اما آنچه بیش از همه عقل را به وحشت می‌اندازد، چگونگی تعیین مصادیق «خیر» و «شر» بر اساس فرهنگ واژگان جریان موسوم به مقاومت است.
اندکی پیش از دستیابی به توافقی که هنوز ابهام‌های فراوانی درباره آن وجود دارد و به منطقه جرف‌الصخر مربوط می‌شود، روزنامه‌ای با گرایش‌های ایرانی که به زبان عربی در بیروت منتشر می‌شود، از «تلاش‌ها برای مهار ماجراجویی [علی] الزیدی، رئیس دولت عراق» خبر داد و نوشت که به همین منظور، [اسماعیل] قاآنی، فرمانده نیروی قدس ایران، به نمایندگی از خامنه‌ای وارد عراق می‌شود.
اما علت مستقیم این «ماجراجویی»، به نوشته روزنامه، «افزایش تنش‌ها در جرف‌الصخر، در جنوب بغداد، در پی اصرار رئیس دولت (...) بر ورود به منطقه و مخالفت کتائب حزب‌الله با عقب‌نشینی» بود. از آنجا که الزیدی «بر ورود به منطقه، حتی اگر به رویارویی با کتائب حزب‌الله منجر شود، اصرار دارد»، قاآنی دست به «تحرکی فوری» زد تا «تنش‌ها را مهار کند و مانع از آن شود که اختلافات به رویارویی مسلحانه بینجامد».
طبیعتاً اقدامات رئیس دولت عراق چیزی جز «حباب‌های رسانه‌ای فاقد حکمت و مسئولیت‌پذیری» نیست؛ اقداماتی که با وجود این، «در خدمت دستورکارهای منطقه‌ای و بین‌المللی قرار دارند که هدفشان کاهش نفوذ مقاومت است». زیرا «جرف‌الصخر صرفاً یک منطقه جغرافیایی نیست، بلکه با خاطره نبردها و فداکاری‌هایی پیوند دارد که گروه‌های مسلح در جریان جنگ با سازمان تروریستی داعش متحمل شده‌اند».
در اینجا، هشدار داده می‌شود که «تلاش برای تحمیل واقعیتی جدید با زور ممکن است کشور را به ورطه‌های خطرناکی بکشاند»؛ از جمله درگیری محکوم‌شده میان شیعیان. در مقابل، درباره گزارش‌های مربوط به «وجود پالایشگاه‌ها و تأسیسات قاچاق نفت» در این منطقه گفته می‌شود که این گزارش‌ها با هدف «بزرگ‌نمایی ماهیت کارخانه‌های موجود در منطقه» و «پوشاندن هدف‌گیری سیاسی گروه‌های مسلح در پوشش مبارزه با قاچاق» مطرح شده‌اند.
در اینجا، خیر مطلق در قامت شبه‌نظامیان وابسته به ایران قد علم می‌کند و شر مطلق در هیئت حاکمیت مشروع عراق ظاهر می‌شود. این بار، مرزبندی میان خیر و شر نه بر اساس تصوری اخلاقی با ماهیتی اسطوره‌ای، بلکه دقیقاً بر پایه خرافات بی‌شرمانه و گستاخانه‌ای صورت می‌گیرد که از دروغ، جعل و تهدید ساخته شده‌اند.
دفاع رئیس دولت از حضور نیروهای امنیتی رسمی در بخشی از خاک عراق، اقدامی مردود و توطئه‌آمیز تلقی می‌شود؛ اما حضور شبه‌نظامیان در همان منطقه، رفتاری شریف و افزون بر آن، طبیعی و سالم به شمار می‌رود. وقتی دو طرف نیز از حل مشکل ناتوان می‌شوند، مقام ارشد ایرانی با نیت‌های خیرخواهانه، عشق به خیر و مصلحت عراق وارد میدان می‌شود تا پیامدها را مهار کند و اوضاع را به سوی بدترین سرانجام ممکن سوق دهد. گویی کودکان عراقی همواره به راهنمایی ایرانی نیاز دارند که منافعشان را بهتر از خودشان می‌شناسد و نگران خون آن‌هاست؛ خونی که ممکن است بر اثر بی‌پروایی و سبک‌سری خودشان بر زمین بریزند.
در مخالفت با این روایتِ جعل‌شده و جعل‌کننده، بهتر است برخی واقعیت‌های عراق را به یاد بیاوریم؛ واقعیت‌هایی که در عین حال، با نام‌ها و نشانی‌های دیگری، واقعیت‌های لبنان نیز هستند.
قاچاق از طریق عراق به سود ایران، فراتر از خسارت‌های گمرکی، به تحکیم یک اقتصاد موازی منجر شده است؛ اقتصادی که پیوسته بنیان‌های دولت عراق را تضعیف می‌کند، درحالی‌که منافع آن نصیب ایران و شبکه‌های شبه‌نظامی وابسته به این کشور در عراق می‌شود.
این قاچاق عمدتاً از دو مسیر اصلی انجام می‌گیرد: کالاهای ایرانی بدون پرداخت عوارض و مالیات به عراق قاچاق می‌شوند و در نتیجه، در شرایطی که به سود آن‌هاست با کالاهای مشابه عراقی رقابت می‌کنند. در مسیر دیگر، نفت و فرآورده‌های نفتی عراق از این کشور به ایران قاچاق می‌شوند. افزون بر این، دلار نیز با استفاده از نظام بانکی عراق به ایران منتقل می‌شود و بدین‌ترتیب، تحریم‌هایی که عراق به‌تبع این روند در معرض آن‌ها قرار می‌گیرد، دور زده می‌شوند.
وقتی دولت کنترل مرزهای ملی خود را از دست می‌دهد، گردانندگان شبکه‌های مرزی به قدرتی بالفعل تبدیل می‌شوند که منابع مالی مستقل خود را دارند و بر منطقه‌ای جغرافیایی با حساسیت سیاسی و اقتصادی بسیار بالا مسلط می‌شوند.
افزون بر این، اگر ادعای دلسوزی برای وحدت شیعیان را سرکوب معترضان قیام اکتبر ۲۰۱۹ ــ که خود شیعه بودند ــ نقض می‌کند، ادعای دیگر درباره دلسوزی برای وحدت عراق نیز همین وضعیت را دارد.
تصرف جرف‌الصخر، منطقه کشاورزی‌ای که بغداد را به جنوب کشور متصل می‌کند و از آن به‌عنوان پاداشی برای آزادسازی منطقه از داعش یاد می‌شود، زمینه را برای جلوگیری از بازگشت ساکنان به خانه‌هایشان فراهم کرد. این افراد حدود صد هزار نفر از عشیره سنی جنابیین بودند که در پی سلطه داعش از منطقه آواره شده بودند.
جلوگیری از بازگشت آنان که از اواخر سال ۲۰۱۴ آغاز شد، با تخریب خانه‌ها، پاک‌سازی فرقه‌ای و جمعیتی همراه بود؛ اقداماتی که با هدف تثبیت سلطه شبه‌نظامیان، به‌ویژه کتائب حزب‌الله، بر جرف‌الصخر صورت گرفت.
به این ترتیب، «مقاومت» در عراق، همانند لبنان، به نام رمزی تبدیل شد که بربریت، پاک‌سازی و وابستگی به یک طرف خارجی را بزک می‌کند و خود را خیر مطلقی می‌نمایاند که در برابر شر مطلق، یعنی دولت و ثبات جامعه، ایستاده است.
این تجربه بارها و بارها ضرورت یادآوری حقیقت بنیادین خاورمیانه عربی را پیش می‌کشد: سقوط نظام ایران شرط لازم، هرچند نه کافی، برای کاستن از مصائب منطقه و پیروزی آن بخش باقی‌مانده از عقلانیت آن در برابر خرافه‌گرایی پیش‌رونده در پوشش مقاومت است.