اميل امين
نویسنده مصری
TT

جنگ‌های خاموش؛ نبرد اندیشه‌ها و رمزها

با وجود آنکه مقام‌های رسمی آمریکا بارها اعلام کرده‌اند این کشور هدف حملات سایبری قرار نگرفته است، مجموعه‌ای از حوادث، از قطع ارتباطات در فرودگاه‌ها و شبکه‌های راداری گرفته تا اختلال در فعالیت بانک‌ها و شاید نه آخرین مورد، بروز نقص در شبکه ارتباطی بسیار محرمانه آژانس امنیت ملی آمریکا، همگان را به طرح این پرسش واداشته است: آیا بشر با ایده جنگ‌های سایبری، جعبه پاندورا را گشوده است؟
این پرسشی است که فردریک دوزیه، استاد مؤسسه ژئوپلیتیک فرانسه در دانشگاه پاریس ۸ و دارنده کرسی استراتژی مجازی کاسکس، مطرح می‌کند.
دوزیه به ما می‌گوید این نوع جدید عملیات خرابکارانه، گونه‌ای راه سوم میان شیوه‌های دیپلماسی اجبارآمیز و حمله مسلحانه به شمار می‌رود. این شکل از خرابکاری، خارج از چارچوب درگیری‌های مسلحانه قرار دارد و کارشناسان اغلب آن را نخستین نمونه شناخته‌شده از اقدامات جنگ دیجیتال یا جنگ سایبری می‌دانند؛ زیرا به یک دولت منتسب است و از نظر سطح پیشرفت، پیچیدگی، ماهیت عملکرد و تأثیرگذاری، ویژگی‌های خاصی دارد. جنگ سایبری در واقع توانایی وادار کردن دشمن به تسلیم، بدون ورود به جنگ کلاسیک و سنتی‌ای است که بوی آتش و باروت از آن به مشام می‌رسد.
در حملات سایبری، اغلب زیرساخت‌ها هدف اصلی هستند، نه انسان‌ها؛ هرچند احتمال قربانی شدن انسان‌ها در این رویارویی وجود دارد، به‌ویژه اگر حملات در جریان دورهای پیاپی نبردهای سنگین صورت بگیرند؛ مانند دستکاری در ترافیک هوایی غیرنظامی یا خطوط راه‌آهن، یعنی نقاطی که با جمعیت انبوه در تماس‌اند.
منظور از زیرساخت‌ها، معنای گسترده این واژه است که زیرساخت‌های اطلاعاتی را نیز دربرمی‌گیرد؛ به‌ویژه بخش‌های نظامی که در آن‌ها پایگاه‌های جنگی و سامانه‌های مدیریتی‌شان از اهداف اصلی مهاجمان هستند. افزون بر این، شبکه‌های توزیع برق و انرژی، پل‌ها، رسانه‌ها، ایستگاه‌های تلویزیونی و رادیویی و همچنین بخش بانکداری، مالی و تجاری نیز در شمار اهداف قرار دارند.
روشن است که درباره تعریف جنگ سایبری اجماعی وجود ندارد و این موضوع همچنان محل بحث و اختلاف‌نظر میان دانشگاهیان و کارشناسان است. توماس رید در کتاب خود با عنوان «جنگ دیجیتال رخ نخواهد داد»، کاربرد این اصطلاح را مورد انتقاد قرار می‌دهد و یادآور می‌شود که جنگ الزاماً سه ویژگی دارد: نخست آنکه باید خشونت‌آمیز باشد؛ به معنای استفاده از نیروی قهریه و امکان کشتن انسان‌ها. دوم آنکه باید ابزاری برای دستیابی به اهداف سیاسی باشد. او پس از بررسی حملات سایبری شناخته‌شده، نتیجه می‌گیرد که این حملات را می‌توان، کم‌وبیش، در قالب اقداماتی خرابکارانه، جاسوسی، اخلال و تخریب دسته‌بندی کرد. آیا ایده جنگ‌های سایبری در هر زمان و هر شرایطی مورد استقبال قرار می‌گیرد؟
در این زمینه، وجه دیگری از این نوع جنگ‌های پنهان وجود دارد که چندان شناخته‌شده نیست. به همین دلیل، شماری از کارشناسان در استفاده گسترده از اصطلاح «جنگ سایبری» تردید دارند؛ به‌ویژه آنکه چنین کاربردی ممکن است واقعیت اهداف را مبهم و پنهان کند و با مجازی جلوه دادن خطرات و اقدامات واقعی و عینی، ماهیت آن‌ها را بپوشاند. حمله، همچنان حمله است و جرم، همچنان جرم؛ خواه از طریق شبکه‌های اطلاعاتی صورت گرفته باشد یا از راهی دیگر.
کارل فون کلاوزویتس، ژنرال، مورخ و مشهورترین نظریه‌پرداز نظامی آلمان، در گذشته اصطلاح «مه جنگ» را به کار برده بود. آیا جنگ‌های سایبری با ابزارهای گوناگون خود آمده‌اند تا به از میان برداشتن این ابهام کمک کنند؛ یعنی ناتوانی در پیش‌بینی تحولات میدان نبرد را برطرف سازند؟
آنچه مسلم است، ویژگی اصلی این نوع جنگ‌ها تلاش برای پیروزی سریع در نبردها از طریق ضربه زدن به قلب راهبردی دشمن است؛ از نظام‌های دانشی گرفته تا شبکه‌های حمل‌ونقل و ارتباطات و بسیاری از زیرساخت‌هایی که پیش‌تر به آن‌ها اشاره کردیم. به‌ویژه آنکه دکترین این جنگ امکان توسعه توانایی استفاده از قدرت را فراهم می‌کند؛ نه‌تنها به شیوه‌هایی که هزینه‌های تحمیل‌شده بر طرف مهاجم را کاهش می‌دهند، بلکه همچنین امکان پیروزی را بدون نیاز به افزایش حداکثری میزان تخریب دشمن فراهم می‌سازند.
پیش از پایان، یک پرسش دیگر باقی می‌ماند: آیا حملات سایبری اقدامی جنگی محسوب می‌شوند که پاسخ دادن به آن‌ها با همه ابزارها را توجیه کند؛ همان‌گونه که در جنگ‌های سنتی میان ارتش‌های آشکار در زمین، دریا و هوا اتفاق می‌افتد؟
در سال ۲۰۱۲، گروهی از کارشناسان سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) دیدگاهی را تدوین کردند که دربرگیرنده توصیه‌هایی برای اجرای قوانین مخاصمات مسلحانه در فضای سایبری بود؛ به‌ویژه از این جهت که پاسخ مسلحانه را مشروعیت ببخشد.
این امر ممکن است به آن معنا باشد که جنگ‌های سایبری در آینده به جنگ‌های نظامی متعارف تبدیل شوند؛ اتفاقی که ممکن است در بسیاری از منازعات کنونی رخ دهد.
مسئله جنگ‌های سایبری پیچیده به نظر می‌رسد؛ زیرا درهم‌تنیدگی گسترده مسائل و اهداف سیاسی، اقتصادی و دفاعی در فضای سایبری، بحث‌ها را دشوار می‌کند؛ حتی گفت‌وگوهایی که میان کشورهایی در جریان است که از نظر امنیتی متحد، اما از نظر اقتصادی و تجاری رقیب یکدیگرند؛ از جمله در سازمان ملل متحد.
به دنیای نبرد اندیشه‌ها و رمزها خوش آمدید.