کشفی که نزدیک بود به فاجعه ختم شود

پنجم فوریه سال ۱۹۰۵ یکی از آن روزهای معدود و فراموش‌نشدنی در تاریخ مصرشناسی به شمار می‌رود؛ زیرا در این روز نخستین کشف بزرگ باستان‌شناختی در «دره پادشاهان» رقم خورد: کشف مقبره «یویا» و «تویا»، معروف به مقبره شماره ۴۶ در دره پادشاهان در اقصر.
با آنکه یویا صرفاً کارمندی بلندپایه بود و او و همسرش، تویا، به خاندان سلطنتی تعلق نداشتند، افتخار داشتن مقبره‌ای کوچک در این دره، که محل دفن فراعنه و پادشاهان دودمان‌های هجدهم و نوزدهم بود، نصیب آنان شد. دلیل این افتخار آن بود که آن دو پدر و مادر ملکه بزرگ «تی»، همسر شاه «آمنحتپ سوم»، بودند و از همین رو به آنان اجازه داده شد در کنار فراعنه دفن شوند.
شهرت این کشف تنها به دلیل کشف یک مقبره نبود، بلکه به این دلیل بود که مقبره تقریباً دست‌نخورده و محتویات آن تقریباً سالم باقی مانده بود! این نخستین بار، پیش از کشف مقبره توت‌عنخ‌آمون، بود که مقبره‌ای کشف می‌شد که هنوز بیشتر محتویاتش درون آن باقی مانده بود.
کاشف مقبره، مصرشناس جوان انگلیسی، «جیمز کویبل» بود که با تأمین مالی ثروتمند آمریکایی، «تئودور دیویس»، در دره پادشاهان حفاری می‌کرد. به محض کشف مقبره، قرار بود کویبل و همراهانش منتظر بمانند تا کارگران فانوس‌های روشنایی را که در آن زمان با نفت سفید کار می‌کردند، بیاورند و سپس وارد مقبره بسیار تاریک شوند؛ زیرا در سال ۱۹۰۵ هنوز برق به دره پادشاهان نرسیده بود.
اما کنجکاوی کویبل و همراهانش به اوج رسیده بود و تصمیم گرفتند با نور شمع وارد مقبره شوند! هیچ‌یک از آنان نمی‌دانستند که مقبره مملو از تابوت‌های چوبی است که برای محافظت از چوب در برابر آفات، با لایه‌هایی از روغن، رزین و مواد دیگر پوشانده شده بودند؛ افزون بر آن، کتان و مواد بسیار اشتعال‌زای دیگری نیز در آنجا وجود داشت.
در واقع، اعضای این گروه سه‌نفره، که جیمز کویبل انگلیسی در رأس آنان بود، شمع‌ها را روشن کردند و با عجله وارد مقبره شدند تا ببینند این مکان چه چیزی برایشان در خود پنهان کرده است. سه مرد از دیدن گنجینه‌هایی که بیش از ۳۰۰ سال در این مقبره مدفون مانده بود، حیرت‌زده شدند؛ تا اینکه اتفاقی افتاد که هیچ‌کس انتظارش را نداشت.
یکی از آنها پایش لغزید و نزدیک بود با صورت داخل مقبره سقوط کند، اما برای آنکه خود را از افتادن نجات دهد، شمع از دستش رها شد و آتش‌سوزی‌ای به راه افتاد که بنا بر توصیف کویبل، تنها شش ثانیه طول کشید.
کویبل می‌گوید از افتادن شمع از دست همکارش غافلگیر شد. به محض آنکه شمع افتاد، آتش چیزی را گرفت که او نمی‌توانست تشخیص دهد. کویبل به‌سرعت کت خود را که روی دستش بود، روی محل شعله‌ور شدن شمع انداخت و اطمینان یافت که آتش محدود مهار شده است، پیش از آنکه گسترش یابد و کشف تازه‌ای را که هنوز نور روز را ندیده بود، در خود ببلعد.
کویبل این صحنه را چنین توصیف کرده است: «تنها چند ثانیه کافی بود تا آتش نه‌تنها مقبره و محتویات آن، بلکه سه مصرشناس را نیز ببلعد.»
خدا را شکر که آتش مهار شد و امروز محتویات گنجینه مقبره یویا و تویا را در موزه مصر در میدان تحریر در اختیار داریم؛ آثاری که گواه مهارت شگفت‌انگیز صنعتگران مصر باستان‌اند؛ صنعتگرانی که در ساخت اثاثیه تدفینی، جواهرات و همه اشیایی که در این مقبره یافت شد، به درجه‌ای از کمال مطلق رسیده بودند و این آثار اکنون در موزه مصر در قاهره به نمایش گذاشته شده‌اند.