سیسیل… ریشه‌های تمدن عربی شناور در دریای مدیترانه

در میان پژوهشگران تاریخ فرهنگی، اجتماعی و هنری ایتالیا معمول بوده است که بر شهرهایی تمرکز کنند که در آغاز قرن پانزدهم شاهد پیدایش رنسانس و گسترش آن از این شهرها به مراکز شهری اروپا بودند. بیشتر آنان، که اغلب نیز عامدانه چنین می‌کنند، می‌کوشند نقش اساسی جزیره سیسیل را در فراهم‌آوردن بستر حاصلخیز برای آن رستاخیز تمدنی نادیده بگیرند؛ رستاخیزی که دروازه خروج غرب از تاریکی قرون وسطی و ورود آن به عصر جدید بود.
سیسیل بزرگ‌ترین جزیره دریای مدیترانه و کلید فهم جامعه ایتالیا و پیچیدگی‌های آن است؛ پیچیدگی‌هایی که بر رفتار مدنی این جامعه مهر خود را زده و ویژگی‌های تصویر رایج آن را شکل داده‌اند. اما سیسیل پیش از هر چیز، یکی از کانون‌های اصلی تلاقی تمدن‌ها و فرهنگ‌ها در طول تاریخ نیز بوده است. پس از قرن‌ها حضور فنیقی‌ها، یونانیان و رومیان بر آن تسلط یافتند و آثاری از خود بر جای گذاشتند که تا امروز نیز آشکار است. سپس این جزیره بیش از دو قرن زیر فرمان سه سلسله عرب قرار گرفت؛ سلسله‌هایی که آثار عمیقی از خود بر جای گذاشتند و سیسیل را به مرواریدی درخشان از تمدن در دریایی تبدیل کردند که هنوز انبوه تاریکی‌ها بر آن سایه افکنده بود.
اغلبیان نخستین سلسله مسلمان بودند که از اواخر ربع نخست قرن نهم تا آغاز قرن دهم بر سیسیل حکومت کردند. آنان پس از آنکه از پایگاه خود در قیروان، کنترل شمال آفریقا را مستحکم کردند، با کمک فرمانده‌ای محلی که قصد رهایی از سلطه بیزانس را داشت، حمله‌ای گسترده از راه دریا به این جزیره ترتیب دادند.
آنان مرکباتی را با خود به سیسیل آوردند که امروزه شهرت فراوانی دارند؛ از جمله پرتقال تلخ و لیمو. همچنین کشت نیشکر و پنبه و توت را رواج دادند؛ توتی که برای پرورش کرم ابریشم استفاده می‌شد و این صنعت بعدها به توسکانی انتقال یافت و به یکی از برجسته‌ترین افتخارات صنعتی آن منطقه تبدیل شد. اغلبیان همچنین سامانه‌های آبیاری از طریق کانال‌های زیرزمینی مشهور و چرخ‌های آب را با خود به این جزیره آوردند. در روزگار آنان، سیسیل به تعبیر مورخان به «باغی شناور» تبدیل شد و پالرمو از شهری بیزانسی و خفته به مرکزی شهری با تنوع قومی و فرهنگی و چراغی فروزان در عرصه دانش در دریای مدیترانه بدل گشت.
پس از اغلبیان، سیسیل تا میانه قرن دهم تحت سلطه فاطمیان قرار گرفت؛ دولتی که قلمرو آن از شمال آفریقا تا دورترین نقاط مصر امتداد داشت. در روزگار آنان، این جزیره به مهم‌ترین بازار تجاری مدیترانه تبدیل شد. کشتی‌هایی که ادویه، پارچه‌های گران‌بها و محصولات شیشه‌ای نفیس حمل می‌کردند، به سوی آن روانه می‌شدند؛ در حالی که دانش‌های نجوم، پزشکی و ریاضیات و نیز ادبیات در مدارس آن رونق می‌گرفت.
پس از آن، دولت زیری‌ها روی کار آمد؛ سلسله‌ای آمازیغی که نقش مهمی در گسترش فرهنگ اسلامی و عربی در این جزیره داشت و تا میانه قرن یازدهم بر آن سلطه خود را گسترش داد.
در دوران حکومت اسلامی، پالرمو به یکی از بزرگ‌ترین شهرهای اروپا تبدیل شد و با مساجد، باغ‌ها و کتابخانه‌هایش با قرطبه و قاهره رقابت می‌کرد. بازارهای آن نیز مملو از بازرگانانی از سراسر جهان بود که برای یافتن کالاهای نفیس و کمیاب به آنجا می‌آمدند. مدارس این شهر نیز پژوهشگران و دانشمندان را از گوشه‌وکنار جهان اسلام به سوی خود جذب می‌کردند.