مصر و سعودی و ترمیم خطوط قرمز

موضعی که عبدالفتاح السیسی، رئیس‌جمهوری مصر، در قبال حملات حوثی‌ها به سعودی اعلام کرد، تحولی چشمگیر در بحران کنونی به شمار می‌رود؛ بحرانی که از مرزهای یمن فراتر رفته و به بحرانی در سطح منطقه‌ای تبدیل شده که دهه‌هاست بر آتش زنجیره کودتاهای ایران می‌سوزد. این موضع جای شگفتی ندارد؛ مصر کشوری بزرگ در جهان عرب است و نمی‌تواند از ایفای نقش خود در دفاع از امنیت ملی و منافع مستقیمش کناره‌گیری کند. همچنین اغراق نیست اگر بگوییم مصر و سعودی ستون فقرات هر موضع قاطع عربی هستند که هدفش حفظ حقوق ضلع عربی در منطقه است.
مصر با خیز بلند ایران در منطقه، با خردمندی و شکیبایی فراوان برخورد کرده است. قاهره به دیپلماسی و عامل زمان امید بست و امیدوار بود تهران تلاش‌های مکرر خود برای محاصره مراکز تصمیم‌گیری عربی و ایجاد تغییر در موازنه قدرت در شماری از نقشه‌های منطقه و در سطح کل منطقه را متوقف کند.
چند سال پیش نزد رئیس‌جمهوری السیسی رفتم و درباره مصر، اقتصاد آن، اوضاع منطقه و امنیت آن از او پرسیدم. او گفت: «نیروهایی که مصر را هدف قرار می‌دهند، منطقه را نیز هدف قرار داده‌اند. این‌ها نیروهای شر هستند که از گروه‌های افراطی یا کشورهای منطقه‌ای تشکیل شده‌اند؛ کشورهایی که در پی بی‌ثبات کردن اوضاع و برهم زدن معادلات‌اند. تصمیم ما برای مقابله با این تجاوزها و تلاش‌ها قاطع است و اراده‌ای استوار داریم. ما به‌عنوان کشورهای عربی باید برای دفاع از امنیت ملی و ثبات خود در برابر تلاش‌هایی که با هدف تجزیه کشورهای ما، فرو بردن آن‌ها در آشوب و فرسوده کردن اقتصاد و فرصت‌های پیشرفتشان صورت می‌گیرد، با یکدیگر متحد شویم. کاملاً اطمینان دارم که ما، همراه با برادرانمان در کشورهای خلیج و دیگر کشورهای عربی، اگر تلاش‌های خود را یکپارچه کنیم، می‌توانیم در برابر کسانی که کشورهای ما، منطقه ما و نقش ما را هدف قرار می‌دهند، بایستیم.»
السیسی در این گفت‌وگو تأکید کرد که رابطه با سعودی «عمیق و راهبردی است و به سود هر دو کشور و امنیت ملی عربی است». او افزود: «با صداقت می‌گویم که برادران ما در سعودی امور را با خردمندی و قاطعیت اداره می‌کنند و به همین دلیل به آن‌ها می‌گویم که ما همواره در کنار یکدیگر هستیم.» السیسی با قاطعیت گفت که «ثبات پادشاهی سعودی، ثبات مصر است و برعکس نیز همین‌طور».
نکته چشمگیر در گفت‌وگویی که روزنامه «الشرق الأوسط» منتشر کرد، این بود که رئیس‌جمهوری مصر با وجود آنکه در اشاره به نیروهای شری که می‌کوشند ثبات را برهم بزنند و معادلات را تغییر دهند، ایران را مدنظر داشت، از بردن نام این کشور خودداری کرد. روشن بود که السیسی می‌خواست پنجره گفت‌وگو را باز نگه دارد تا به دیپلماسی بیشترین فرصت را برای عقلانی کردن رفتار ایران در منطقه بدهد؛ آن هم با وجود ادامه نقض «خطوط قرمز» در سرزمین‌های عربی از سوی تهران.
سعودی نیز با صبر و شکیبایی طولانی با نفوذهای ایران در منطقه برخورد کرده است. این کشور همواره کوشیده بود پنجره دیپلماسی را، چه پیش از توافق پکن و چه پس از آن، باز نگه دارد. بااین‌حال، سعودی بر اصول ثابت سیاست خود پای فشرد؛ از جمله احترام به «خطوط قرمزی» که حقوق بین‌الملل در روابط میان کشورها تعیین می‌کند و نیز «خطوط قرمزی» که اصل حسن همجواری برای کسانی ترسیم می‌کند که در گفتار و کردار به آن پایبندند. در همین چارچوب، رویکردهای مصر و سعودی به‌طور کلی در حمایت از دولت‌های مشروع همسو بوده است: مشروعیت فلسطین، مشروعیت لبنان و مشروعیت یمن؛ همچنین تشویق دولت مشروع عراق به بازپس‌گیری نهادهای دولتی در داخل کشور و احیای نقش عراق در خانواده عربی.
در بزنگاه‌های بزرگی که دهه‌های پرتلاطم اخیر شاهد آن بوده‌اند، اراده مصر با اراده سعودی همسو شده است. این همگرایی زمانی رخ داد که نیروهای صدام حسین کویت را اشغال کردند و نیز زمانی که مصر پس از آنکه حکومت «اخوان‌المسلمین» نگرانی‌هایی درباره هویت، ثبات و نقش این کشور برانگیخت، شاهد حضور مردم در خیابان‌ها بود. سعودی در آن زمان بر اساس این باور عمل کرد که امنیت و ثباتش با ثبات و امنیت مصر پیوندی ناگسستنی دارد. مصر نیز بر پایه این اعتقاد عمل کرد که بی‌ثبات کردن سعودی، آسیبی فاجعه‌بار به مصر، خلیج، جهان عرب و جهان اسلام وارد می‌کند و افزون بر آن، اقتصاد جهانی را نیز متضرر خواهد ساخت.
یکی از شروط همزیستی در منطقه، احترام به خطوط قرمزی است که کشورها باید رعایت کنند؛ احترام به مرزهای بین‌المللی، تعامل با دولت‌ها و به‌رسمیت شناختن حق هر کشور برای انتخاب سیاست‌ها و جهت‌گیری‌های خود بر اساس قوانین و عرف‌های جاری. محاصره کشورها، نفوذ به مرزها و حریم امنیتی آن‌ها و فرسوده کردن توانایی‌شان برای تصمیم‌گیری و دفاع از حاکمیت و منافع خود، با شروط همزیستی در تضاد است.
روشن است که سیاست سازمان حوثی «انصارالله» اساساً بر نقض همه خطوط قرمز، چه در داخل و چه در خارج، استوار است. این رویکرد از تضعیف مشروعیت در داخل یمن و ترور رئیس‌جمهور پیشین، علی عبدالله صالح، آغاز می‌شود، به در اختیار گرفتن تنگه باب‌المندب می‌رسد و تا بمباران وحشیانه‌ای ادامه می‌یابد که غیرنظامیان را در فرودگاه ریاض هدف قرار داد. ایران نیز به نوبه خود پیوسته خطوط قرمز را در سرزمین‌های دیگران نقض کرده است؛ از طریق ایجاد شبه‌نظامیان، مسلح کردن آن‌ها، در اختیار گرفتن تصمیم‌هایشان و واگذاری مأموریت‌های منطقه‌ای به آن‌ها در چارچوب عملیات بی‌ثبات‌سازی.
در برابر آشوب بزرگی که منطقه را دربر گرفته است، موضع رئیس‌جمهوری مصر پیامی هشدارآمیز و قاطع به شمار می‌رود: مصر آماده است در مأموریت‌های دفاعی مشارکت کند و در مهار توفان بی‌ثبات‌سازی سهم داشته باشد. هم‌افزایی توانایی‌های مصر و سعودی، پایه‌ای برای گرد هم آوردن یک موضع عربی، اسلامی و بین‌المللی فراهم می‌کند؛ موضعی که به ترمیم خطوط قرمز و مهار تلاش‌ها برای برهم زدن معادلات در سطح منطقه کمک خواهد کرد.
در منطقه بوی جنگی گسترده‌تر به مشام می‌رسد و مه غلیظی همه‌جا را فرا گرفته است. حتی اگر بازیگر خطرناکی به نام نتانیاهو از صحنه کنار برود، نمی‌توان با اطمینان گفت که اسرائیل کمتر تجاوزکار خواهد شد. همچنین پیش‌بینی نتایجی که ترامپ از هرگونه شکست احتمالی حزبش در انتخابات میان‌دوره‌ای خواهد گرفت، دشوار است. افزون بر این، رفتار تنش‌زای ایران در تنگه هرمز ممکن است وزیدن بادهای داغ‌تر را سرعت ببخشد. ایران نه زبان خود را تغییر داده و نه شیوه رفتارش را.
مقام عربی وقتی از عباس عراقچی شنید که کشورش برای متوقف کردن تنش‌ها نزد سعودی و حوثی‌ها تلاش کرده، اما هیچ‌یک از دو طرف به این تلاش‌ها پاسخ مثبت نداده‌اند، لبخندی طولانی زد. عراقچی همچنین اصرار داشت بگوید که «حوثی‌ها تصمیم‌های خود را به‌طور مستقل اتخاذ می‌کنند». این عبارت «ظریف» بدبینی مقام عربی را دوچندان کرد.