جیب‌بر کوچک و جیب‌بر بزرگ

داشتم موضوع‌های نوشتن برای این هفته را مرور می‌کردم. خاورمیانه معدن موضوع است؛ نه از سهم مردمش در هول و هراس‌ها دریغ می‌کند و نه از سهم روزنامه‌نگاران در موضوعات. مأموریت گادی آیزنکوت برای تشکیل دولت اسرائیل، پس از آنکه بنیامین نتانیاهو رکورد طولانی‌ترین مدت حضور در دفتر نخست‌وزیری را شکست و همراه آن چیزهای بسیاری را نیز درهم شکست. نفرت‌ها از نتانیاهو انباشته شدند و به رودخانه‌ای تبدیل شدند که تصویر ناجی را به آیزنکوت بخشید. اما این ژنرال محتاط که رقصیدن با هیجان و رسانه را بلد نیست، برای بیرون آوردن زندگی سیاسی از زیر سایه سنگین نتانیاهو به تلاشی عظیم نیاز دارد. برخی معتقدند او برای اطمینان‌بخشی به اسرائیلی‌ها و کمک به آنان برای رهایی از شبح نتانیاهو، به جنگی پرهیاهو نیاز دارد. رئیس مأمور تشکیل دولت، در مسیر تشکیل کابینه، میان دریایی از مین‌ها حرکت خواهد کرد: طمع شرکای او که چشم به دفتر نخست‌وزیری دوخته‌اند، مهارت رهبر لیکود در دام‌گستری و مه غلیظی که هم در واشنگتن و هم در تل‌آویو مستقر است.
موضوع دیگری هم هست که به منطقه مربوط می‌شود و ارزش نوشتن دارد: تصمیم فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) برای تشکیل نیروی ویژه «دروازه آهنین». هدف این تصمیم، جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح‌های پیشرفته، فناوری‌های دارای کاربرد دوگانه یا مواد مشمول تحریم، از طریق گذرگاه‌های زمینی است. تحقق این هدف پیچیده است؛ زیرا مواضع کشورهای همسایه ایران متفاوت است و موضوع دریای خزر و پیوند روسیه و ایران در آنجا نیز ویژگی‌های خاص خود را دارد. افزون بر این، این اقدام این پرسش را مطرح می‌کند که آیا قرار است جایگزینی برای دور تازه‌ای از جنگ با ایران باشد؛ با این آگاهی که اجرای آن به زمان طولانی نیاز دارد تا ثمر دهد، آن هم اگر موفق شود. و پنهان نیست که چنین انتظاری برای کشورهای درگیر این منازعه و پیامدهای آن، پرهزینه خواهد بود.
در حال تلاش بودم میان این دو موضوع یکی را انتخاب کنم که تماسی دوستانه از یک دوست عراقی دریافت کردم؛ دوستی که حاضر نیست از محبت دیرینه‌اش به بیروت دست بکشد. او درباره صحت آنچه خوانده بود پرسید: اینکه جیب‌بری در برخی خیابان‌های پایتخت لبنان افزایش یافته و بعضی از این سرقت‌ها با اسلحه یا چاقو همراه است. پاسخ دادم که جیب‌بری پدیده‌ای جهانی است و او را به دستاوردهای دزدان ساعت و تلفن در خیابان‌های لندن و بسیاری از شهرهای اروپایی یادآوری کردم. تماس‌گیرنده خندید و گفت جیب‌برهای بیروت هنوز در رده آماتورهای فروتن قرار دارند و شاید برای گسترش افق‌ها و فعالیت‌هایشان به یک دوره آموزشی نیاز داشته باشند.
دوستم گفت جهان امروز، جهان جیب‌برهاست. ربودن نیکلاس مادورو از کاخ ریاست‌جمهوری ونزوئلا، از منظر حقوق بین‌الملل، سرقتی تمام‌عیار است. افزون بر آن، جهان اکنون شاهد سرقتی هولناک است. روسیه پوتین آشکارا و با اصرار اعلام می‌کند که می‌خواهد بیست درصد از خاک اوکراین را برباید؛ کشوری که جهان موجودیت و مرزهای بین‌المللی‌اش را به رسمیت می‌شناسد. هیچ‌کس دونالد ترامپ را به خاطر کاری که در کاراکاس کرد مجازات نکرد و هیچ‌کس نیز پوتین را به خاطر کاری که در کی‌یف انجام می‌دهد مجازات نخواهد کرد. جهان جیب‌برهای کوچک را مجازات می‌کند و در برابر اراده جیب‌برهای بزرگ سر خم می‌کند.
گفت‌وگو طولانی شد. خاورمیانه شاهد سرقت‌های هولناکی بوده است. در جنگ ۱۹۶۷، اسرائیل اقدام به ربودن کرانه باختری، بلندی‌های جولان و سینا کرد. حاضر نشد اموال مسروقه را بازگرداند، جز سینا که در برابر باجی به نام خروج مصر از بخش نظامی منازعه بازپس داده شد. در دوران نتانیاهو، اسرائیل به شکلی بی‌سابقه به جیب‌بری و سرقت دست زده است. «مناطق امنیتی» که در خاک لبنان و سوریه و داخل غزه ایجاد می‌کند، عملیات سرقتی است که با سیاست زمین سوخته و نسل‌کشی همراه بوده است. در کرانه باختری نیز شهرک‌نشینان افراطی به سرقت زمین‌ها و محصولات کشاورزی مشغول‌اند.
فروپاشی نظام بین‌المللی به اندازه فروپاشی اقتدار دولت‌ها در داخل مرزهایشان خطرناک است. دولت‌های متزلزل با خطرهایی روبه‌رو می‌شوند که حال و آینده‌شان را تهدید می‌کند. یکی از این خطرها آن است که گروه‌های مسلح، اختیار جنگ و صلح را از دست دولت‌های قانونی و مستقر بربایند. این یعنی گروه‌ها می‌توانند نقشه‌ها را به سکوی پرتاب موشک و پهپاد و میدان جنگ‌هایی تبدیل کنند که فراتر از توانشان است.
دوستم معتقد بود به وحشت‌افکندن در نقشه‌ها، بستن تنگه‌ها و بالا بردن قیمت سوخت و غذا بر سفره‌های مردم جهان نیز در زمره سرقت قرار می‌گیرد. نقض حاکمیت کشورها، برهم‌زدن ثبات آن‌ها و ایجاد ارتش‌های کوچک در داخلشان که ثروت‌های اقتصادی‌شان را می‌ربایند و برای سرقت نقش‌ها و جایگاه‌ها با زور به کار می‌گیرند، نیز در همین دسته قرار دارد.
دوستم را سرزنش و متهمش کردم که بیش از حد پیش می‌رود. گفت از سر درد و اندوه سخن می‌گوید، زیرا عراق پس از جنگ جهانی دوم در معرض گسترده‌ترین عملیات سرقت قرار گرفته است؛ سرقتی که از آنچه روسیه پس از فروپاشی اتحاد شوروی تجربه کرد، فراتر می‌رود. افزود که جیب‌برها بیش از پانصد میلیارد دلار از اموال عمومی عراق را تصاحب کرده‌اند. او مرا به یاد توده‌های دلار و طلا انداخت که اخیراً در غارهای شماری از جیب‌برها پیدا شده‌اند؛ پس از آنکه دولت علی الزیدی کوشید جلوی سرقت از اموال عمومی را بگیرد. همچنین توجه مرا به این نکته جلب کرد که او خود از قربانیان عملیات گستاخانه‌ای بوده که لبنان شاهد آن بود و در سرقت سپرده‌های لبنانی‌ها از بانک‌ها تجلی یافت. این سرقت، پس‌انداز شهروندان و غرامت‌های ناچیزی را که بازنشستگان امید داشتند در سال‌های پایانی عمرشان به آن تکیه کنند، بر باد داد.
چه اقامت سختی در عصر جیب‌برها! بیشتر دولت‌ها می‌توانند با جیب‌برهای کوچک، که رؤیای ربودن یک تلفن، کیف دستی یا مشتی دلار را در سر دارند، مقابله کنند؛ اما برخی از آن‌ها در رویارویی با نهنگ‌ها تردید می‌کنند. جیب‌برهای بزرگ زرادخانه دارند، مستقیماً یا از طریق کارگزارانشان در پارلمان‌ها حضور می‌یابند و توانایی سرنگون‌کردن دولت‌ها را دارند، اگر آن‌ها بخواهند اموال عمومی را از چنگال‌های درازشان پس بگیرند.
برای رهایی از جیب‌برهای بزرگ، هیچ راه‌حلی جز بازگشت به احترام گذاشتن به حقوق بین‌الملل، حاکمیت کشورها و مرزهای بین‌المللی، و دست‌کشیدن از سیاست‌های باج‌گیری و ربودن تصمیم‌های پایتخت‌ها وجود ندارد. در داخل کشورها نیز راه‌حل دیگری جز حاکمیت قانون و ساختن نهادها نیست. دوران جیب‌برها بیش از حد طولانی شده است.