آنطوان الدویهی
TT

در میدان پیروزی

از شگفتی‌های سرشت و الگوهای رفتاری در جهان‌بینی‌های تک‌صدایی که هر آنچه را جز خودشان باشد رد می‌کنند، و نیز در جهان استبداد و سرکوبی که نابودی ده‌ها هزار مخالف را در میدان‌ها و خیابان‌ها مباح می‌شمارد، این شور و اشتیاق فراوان به انتخابات در کشورهای غربی، چه آمریکا و چه اروپا و هر جای دیگری است که هنوز در آن رأی انتخاباتی می‌تواند رئیس‌جمهورها، نمایندگان، سناتورها و دیگر صاحبان قدرت را به حساب‌کشی وادارد و آن‌ها را در قدرت نگه دارد یا از آن برکنار کند.
به‌راستی چه چیزی هواداران تک‌صدایی را به فرایندهای انتخاباتی‌ جذب می‌کند که درست نقطه مقابل آن‌هاست؟ چه چیزی صاحبان قدرت‌طلبی ابدی را مسحور تماشای انتقال قدرت، هر دو یا چهار سال یک‌بار، در این جامعه یا آن جامعه می‌کند؛ جایی که هنوز چنین چیزی امکان‌پذیر است؟ این جذب و افسون، عجیب و فهم‌ناپذیر است؛ بی‌تردید فروید و یونگ و بسیاری از بزرگان روان‌کاوی باید مدت‌ها درنگ کنند تا رازها و شگفتی‌های نهفته در روان انسان را در این پدیده جست‌وجو کنند.
این‌گونه بود که اخیراً در جهان‌های بسته و سرکوبگرِ آزادی بیان، شور و اشتیاقی بی‌سابقه به انتخابات پارلمانی پدیدار شد؛ انتخاباتی که در ایالات متحده یا اسرائیل برگزار و به‌منزله میدان نبرد و عرصه پیروزی تلقی شد؛ گویی تنها میدان پیروزی باقی‌مانده همین است. به همین ترتیب، «محور ایرانی» در لبنان، با تشکیلات اصلی و متحدانش، چنان رفتار کرد که گویی پیروزی حزب دموکرات بر جمهوری‌خواهان در آمریکا و مأموریت‌دادن به آیزنکوت به‌جای نتانیاهو برای تشکیل دولت اسرائیل، پیروزی بزرگی برای آن‌هاست که شایسته ستایش و جشن‌گرفتن است.
این شرط‌بندی پرشور بر دموکراسی‌های آمریکایی و اروپایی از سوی نیروهایی که از نظر فکری و سیاسی درست در نقطه مقابل آن‌ها قرار دارند، ذهن را آشفته می‌کند. چگونه ممکن است کسی بر شیوه‌ای تکیه کند که درست نقطه مقابل او و چیزی است که مطلقاً ردش می‌کند؟ و چگونه می‌تواند آن را عرصه پیروزی شایسته خود بداند؟
این پدیده را تنها در بستر رابطه آشفته با غرب، از قرن نوزدهم تاکنون، می‌توان در ژرفای خود فهمید؛ رابطه‌ای که در آن عامل جذب و عامل طرد در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و تا امروز نیز ادامه دارد. مفهوم انتخابات یکی از مفاهیم بسیاری است که در جریان فرایند تعامل فرهنگی با جوامع خاورمیانه از غرب وارد شده، اما در جوامع پذیرنده دستخوش تغییر و تحریف شده است. به این ترتیب، انتخابات دموکراتیک غربی به انتخاباتی کاریکاتوری و جعلی تبدیل شد که در آن حاکمان دیکتاتور دوره زمامداری خود را با کسب ۹۹ درصد آرا تمدید می‌کنند! سرنوشت مفهوم آزادی، برابری در حقوق و تکالیف، ادغام ملی، دولت مدنی، عدالت اجتماعی و مفاهیم دیگری از این دست نیز، درست مانند مفهوم دموکراسی، همین بود؛ مفاهیمی که هیچ‌یک در واقعیت ترجمان عملی نیافتند.
برای مثال، اگر شعار ادغام ملی را در نظر بگیریم؛ شعاری که قرار است گروه‌های گوناگون، اعم از فرقه‌ای، قبیله‌ای، قومی و منطقه‌ای را از هم بگسلد و اعضای آن‌ها را به شهروندانی منفرد در چارچوب یک دولت واحد تبدیل کند، درمی‌یابیم که در واقعیت درست عکس این اتفاق رخ داده است. بیش از یک قرن از زوال سلطنت عثمانی و تأسیس دولت‌های ملی می‌گذرد، اما بیشتر نظام‌های سیاسی نتوانسته‌اند جوامع خود را از جامعه گروه‌ها به جامعه شهروندان منفرد منتقل کنند. برعکس، امروز در همه‌جا شاهد بیداری گروه‌ها هستیم؛ بیداری‌ای بیش از هر زمان دیگر که در آن گروه‌ها هویت‌ها، تعصبات و کشمکش‌های خود را آشکارا به نمایش می‌گذارند.
در سطح فردی نیز، به‌طور گسترده، همین رابطه آشفته، مبهم و متناقض با غرب را لمس می‌کنیم؛ رابطه‌ای که اسیر دوگانگی عجیب جذب و طرد است، به‌ویژه در برابر ایالات متحده که از پایان جنگ جهانی دوم، هشتاد سال پیش، به قدرتمندترین طرف در جهان غرب تبدیل شده است. عبارت «همه تقصیرها گردن آمریکاست» بی‌درنگ در برابر چشمت ظاهر می‌شود؛ عبارتی که برای توضیح هر رویدادی، سیاسی، اجتماعی یا نظامی، و حتی برای تفسیر زلزله‌های ترکیه و سوریه، به کار می‌رود. بر اساس این منطق، آمریکا هر کاری بخواهد و هر جا که بخواهد انجام می‌دهد و رویدادهای جهان را به حرکت درمی‌آورد و به سود خود هدایت می‌کند. به این ترتیب، آمریکا به «محرک تاریخ» تبدیل شده است، نه اشتیاق به برابری؛ همان اشتیاقی که الکسی دو توکویل هنگام تجربه رویدادهای انقلاب بزرگ فرانسه، انقلاب ۱۷۸۹، با همه نقاط قوت و ضعفش، آن را دریافت.
این نگاه به آمریکا به همان اندازه که متضمن طرد آن است، در خود بزرگ‌نمایی آن را نیز دارد؛ و نگاهی نادرست است. حرکت تاریخ فرایندی به‌غایت پیچیده و فراگیر است که هیچ قدرتی در جهان، نه آمریکا و نه هیچ کشور دیگری، قادر به هدایت آن نیست. چه بسیار راهبردهای آمریکا در دوران معاصر ما که به شکست‌های سخت انجامیده‌اند! هنگامی که آمریکا در سال ۱۹۷۹ سقوط شاه ایران را تسهیل کرد و روی خمینی و نظام او به‌عنوان «سد مستحکمی در برابر کمونیسم» حساب باز کرد، نمی‌دانست که اردوگاه سوسیالیستی مدتی بعد خودبه‌خود فروخواهد پاشید و نظام ولایت فقیه به معضلی بزرگ و حل‌ناشدنی در منطقه تبدیل خواهد شد. راهبردهای شکست‌خورده آمریکا در ویتنام، افغانستان، عراق و دیگر کشورها نیز از همین دست‌اند.
این از جنبه طرد است. اما از جنبه جذب، بسیاری از کسانی که شعار «همه تقصیرها گردن آمریکاست» سر می‌دهند، رؤیای گرفتن ویزای ورود به آمریکا و اقامت در آنجا را در سر دارند. خدا را در کار آفرینش بندگانش حکمت‌هاست!