تاریخ، آن‌گاه که در ما سکونت دارد و ما در آن سکونت داریم

تاریخ، بر اساس مفهوم سنتی آن، شرح زندگی کسانی است که از میان ما رفته‌اند؛ اما تاریخی نیز وجود دارد که به معنای حافظه فرهنگی و حافظه عاطفی است. آنچه زنده می‌ماند، معنای حافظه است؛ از این حیث که در سرکشی به واقعیت‌ها و اسناد سرآمد است و از آن‌ها روی‌گردان می‌شود. ازاین‌رو، به ترجمه رویدادها به شیوه‌ای می‌پردازد که در آن رمزگذاری و کدگذاری وجود دارد و از میان واقعیت‌ها آن‌هایی را برمی‌گزیند که با خواسته‌ها یا بیم‌هایش سازگار باشند.
پس روایت دشمنان، متناسب با خصومت دشمن، ناگزیر منفی خواهد بود؛ در مقابل، تاریخ خودی را می‌آرایند و نرم و دل‌نشین می‌کنند، زیرا این تاریخ مرجعی عاطفی است که از مستندات فراتر می‌رود و از همین رو، پناهگاهی روحی و نمادین به شمار می‌آید. همچنین، معنای خودی مرجعی را شکل می‌دهد که حافظه با یادآوری آن، هرگاه ضرورت‌های عاطفی اقتضا کنند، از آن پشتیبانی می‌کند. مثلی می‌گوید: «هر دختری شیفته پدر خویش است.» این دختر بزرگ می‌شود و به حافظه بدل می‌گردد؛ یعنی به یک ملت. در این فرایند، معنای پدری یا مادری گسترش می‌یابد و تعالی پیدا می‌کند. پدری نیروی عملی است، حال آنکه مادری عشق و زهدان معنای روحانی است.
تاریخ ما، بسته به فرازونشیب روزگار و چگونگی مواجهه آن با ما، به عرصه‌ای از شکوه‌ها و معنویت‌ها بدل خواهد شد. در بحران‌ها، پدری حضور می‌یابد و در روزگار آسایش، روح با داستان‌های محبت و شعرهای لذت و سرخوشی نرم می‌شود. برای مثال، «عبله» دختری آزاده و لطیف است که معانی عشق و وفاداری به محبت را در خود دارد و «عنتره» جنگاوری دلیر است که بر شرایط خود چیره شده و با تلاش و بلندپروازی‌اش پرچم خویش را برافراشته است. میان «عبله» به‌مثابه نماد و «عنتره» به‌مثابه الگو، کارکرد حافظه پدیدار می‌شود؛ حافظه‌ای که دسته‌بندی و مستندسازی را نمی‌پذیرد و در عین حال، با پیوندی پیوسته و تصدیقی مطلق به هر دو نماد، خود را به آن‌ها منتسب می‌کند. در مقابل، دشمن در هیئت هیولایی خیانت‌پیشه ظاهر می‌شود. این تصاویر در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و درهم می‌تنند؛ درهم‌تنیدگی‌ای که با نزدیک‌شدن منافع یا هم‌پیمانی در برابر دشمنی مشترک، انعطاف‌پذیر می‌شود. اما دیری نمی‌پاید که حافظه بار دیگر کارکرد خود را در برجسته‌کردن تفاوت‌ها و تمایزها از سر می‌گیرد. برای مثال، فرانسه و آلمان با پیشینه‌ای عمیق از خصومت با یکدیگر دشمنی می‌ورزند، اما فضایی برای آشتی‌های موقت باقی می‌گذارند؛ هرچند این آشتی‌ها همواره در معرض واژگونی و بازگشت به نقطه مقابل خود هستند.
نشانه این وضعیت را می‌توان در پول واحد یورو دید؛ پولی که طرف‌های متخاصم در گذشته بر سر آن به توافق رسیدند. اما هنگامی که به جست‌وجوی نمادهایی برای نقش‌بستن بر یورو پرداختند، حافظه‌ها وارد میدان شدند تا خود ایده را از میان ببرند؛ زیرا هر نماد متعلق به یکی از کشورها، حافظه کشوری دیگر را برمی‌انگیخت و انبارهای خصومت نهفته در حافظه اشیا و نمادها را می‌گشود. ازاین‌رو، اروپایی‌ها تصمیم گرفتند اسکناس‌های یورو بدون تصویرهای مشخصی از شخصیت‌ها یا مکان‌ها چاپ شوند و به‌جای آن، به تصویر پرندگان یا طرح‌هایی روی آوردند که با تاریخ آن سرزمین یا افتخارات هیچ‌یک از کشورهای عضو اتحادیه پیوندی نداشتند؛ اتحادیه‌ای که منطقه‌ای ناهموار و از حیث سرنوشت، ناامن است، زیرا حافظه فرهنگ‌های اروپایی را به ذهن متبادر می‌کند؛ فرهنگ‌هایی که منظومه‌ای از دردها و کینه‌ها هستند و هر لحظه آمادگی انفجار دارند.
اگر واقعیت سر برآورد، رویدادها نیز همراه آن سر برخواهند آورد؛ چراکه همه‌چیز در واقعیت با آنچه اتحادیه اروپا به‌مثابه پروژه‌ای ضدحافظه امید دارد، در تضاد است. در نهایت، این اتحادیه نخواهد توانست حافظه را از میان ببرد؛ زیرا حافظه همان‌قدر که می‌تواند غایب شود، توانایی حضور نیز دارد.
همین وضعیت را هنگامی می‌بینیم که صلیب شکسته در نشان‌های برخی سازمان‌های راست‌گرای اروپا پدیدار می‌شود؛ نمادی که دوران نازیسم را احضار می‌کند، حافظه‌ها را متشنج می‌سازد و جنگ‌های حافظه را به راه می‌اندازد. میل به کشتن حافظه همچنان به‌شدت وجود دارد. این رفتار به معنای ارتکاب قتل عمدی حافظه است یا دست‌کم، به معنای آرام‌کردن بشکه‌های باروت و به تعویق انداختن انفجار آن‌ها. اما این تلاشی است که در برابر فراموشی مقاومت می‌کند؛ هر اندازه هم که سرکوب و پنهان شود، در حاشیه راه باقی می‌ماند و در سایه رهگذران گام برمی‌دارد؛ کافی است دکمه حافظه فشرده شود تا منفجر گردد.
پس تاریخ، سکونتگاهی برای معنایی است کهنه و ریشه‌دار؛ معنایی که با همه معناهای دیگر ستیز می‌کند و در بیشتر موارد بر آن‌ها غلبه می‌یابد. ازاین‌رو، رهایی از سلطه تاریخ بر ما دشوار است. جبر تاریخی از جبر جغرافیایی نیرومندتر است؛ جغرافیا مکانی است محصور در مرزها، اما تاریخ همراه انسان‌ها کوچ می‌کند، گویی پیکرهای خود آن‌هاست. مگر کسی می‌تواند از پیکر خویش جدا شود؟!
این مسئله خطرناک‌ترین گره‌های روابط عمومی را توضیح می‌دهد؛ چه در سطح ملت‌ها و جوامع و چه در سطح افراد. این گفته که «هر کس تو را در کودکی شناخته باشد، در بزرگی تحقیرت می‌کند»، یکی از نشانه‌های سلطه تاریخ بر معناها و ناتوانی ما در رهایی از آن است. این وضعیت را در فرهنگ‌های لغت نیز می‌بینیم؛ جایی که هر فرهنگ لغت، زنجیره‌هایی از دلالت‌ها را در خود انباشته دارد و آن‌ها را در کنار هر یک از واژه‌هایش بازمی‌گوید؛ واژه‌هایی که همانند تبارهای انسانی، سلسله‌نسبی از کلمات را تشکیل می‌دهند.
مواد حافظه نیز چنین وضعیتی دارند. حافظه همچون فرهنگ لغت است که واژه‌ها را همراه با بار معنایی‌شان در خود جای می‌دهد. حافظه‌های ما فرهنگ‌های لغت و مخازنی عظیم‌اند که در آن‌ها هم‌نوایی‌ها و تناقض‌ها گرد آمده‌اند؛ مخازنی که برای انواع بهره‌برداری و فراخوانی آماده‌اند، هرگاه موقعیت به سوختی نیاز پیدا کند که با شرایط برانگیزاننده آن سازگار باشد.