با این مقاله، سخنم را درباره ابن خلدون به پایان می‌برم؛ کسی که سخن گفتن درباره‌اش را آغاز می‌کنیم، بی‌آنکه بدانیم چه زمانی می‌توانیم آن را به پایان برسانیم. زیرا ابن خلدون عالمی گسترده و سرشار از اندیشه است که در هر گامی که برمی‌داری، ایده‌ای پیش رویت می‌گذارد که ذهنت را به خود مشغول می‌کند، یا پرسشی مطرح می‌سازد که در جست‌وجوی پاسخی برای آن هستی؛ ازاین‌رو نمی‌توانی درنگ کنی و به همان بسنده کنی.
در این گفتار کوشیده‌ام به خواننده عزیز و نهادهای فرهنگی عرب یادآوری کنم که هفتصدمین سالگرد تولد ابن خلدون در آستانه فرارسیدن است؛ زیرا شش سال دیگر فرا می‌رسد. پس باید از همین امروز برای بزرگداشت آن آماده شویم و تدارک ببینیم؛ چراکه بزرگداشت زادروز ابن خلدون با برگزاری یک نشست یا نوشتن یک مقاله محقق نمی‌شود، بلکه باید جشنی ملی باشد که همگی در آن مشارکت کنیم؛ زیرا ابن خلدون به یک کشور از کشورهای ما تعلق ندارد، بلکه به همه ما تعلق دارد. ازاین‌رو، بزرگداشت او به آمادگی ویژه، سازمان‌دهی و هماهنگی نیاز دارد تا هر طرف نقش خود را ایفا کند و تصویری که می‌خواهیم از احیای یاد او به دست آوریم، کامل شود؛ تصویری از ابن خلدون، اندیشمند نابغه عرب، با همه ابعاد شناخته‌شده‌اش و نیز ابعادی که باید بشناسیم.
ما کتاب او را می‌شناسیم؛ کتابی که پس از چاپ در مصر در اواسط قرن نوزدهم، شهرت یافت و در دسترس همگان قرار گرفت. این کتاب «العِبَر» نام دارد و در هفت جلد تنظیم شده است. همچنین زندگی‌نامه خودنوشت او را می‌شناسیم که آن را به این کتاب پیوست. سپس رویدادهایی را که در سال‌های پایانی زندگی‌اش رخ داده بود، به آن افزود و این بخش را از کتاب «العبر» جدا کرد تا به کتابی مستقل تبدیل شود که نامش را «التعریف بابن خلدون و رحلته غرباً و شرقاً» گذاشت؛ یعنی «آشنایی با ابن خلدون و سفر او به غرب و شرق». این کتاب، که در روزگاران گذشته کسی نظیر آن را ننوشته بود، همراه با مقدمه، توضیحات و حاشیه‌هایی به چاپ رسید و حجم آن به حدود پانصد صفحه رسید.
این‌ها آثاری هستند که می‌شناسیم؛ اما آنچه از آثار او نمی‌شناسیم، همان چیزهایی است که دوستش، شاعر خلاق اندلسی، لسان‌الدین ابن خطیب، در کتاب «الإحاطة فی أخبار غرناطة» درباره آن‌ها سخن می‌گوید. او می‌نویسد که ابن خلدون «شرحی بدیع بر قصیده بُرده نوشت، بسیاری از کتاب‌های ابن رشد را تلخیص کرد و در روزگاری که به بررسی علوم عقلی می‌پرداخت، یادداشتی سودمند در منطق برای سلطان نوشت. همچنین کتاب «المحصل» فخرالدین رازی را تلخیص کرد، کتابی در حساب تألیف کرد و شرح منظومه‌ای را آغاز کرد که من ـ یعنی ابن خطیب ـ سروده بودم؛ شرحی که از نظر کمال، چیزی فراتر از آن نمی‌توان تصور کرد».
لسان‌الدین ابن خطیب یکی از شاعران نابغه اندلس است و سراینده موشح مشهور زیر که مطلع آن چنین است:
«جادك الغيث إذا الغيث همي
يا زمان الوصل بالأندلس
لم يكن وصلك إلا حلماً
في الكرى أو خلسة المختلس»
(باران، هنگامی که فرو می‌ریزد، تو را سیراب کند،
ای روزگار وصال در اندلس!
وصال تو چیزی جز رؤیایی نبود،
در خواب، یا لحظه‌ای ربوده‌شده از فرصت)
فهرستی که ابن خطیب از آثار دوستش به ما ارائه می‌دهد، نه‌تنها نوشته‌های ابن خلدون را معرفی می‌کند، بلکه ما را با آنچه او خوانده و مطالعه کرده است نیز آشنا می‌سازد؛ آثاری که مطالعه‌شان او را قادر ساخت در آن زمینه‌ها دست به تألیف بزند. این فهرست، ما را با فرهنگ گسترده و غنی او آشنا می‌کند؛ فرهنگی که نه‌فقط مورخان عرب، بلکه خاورشناسان اروپایی نیز درباره آن سخن گفته‌اند و در برابرش شگفت‌زده ایستاده‌اند؛ زیرا در آثار او کارهایی یافته‌اند که قرن‌ها از زمانه خود پیش‌تر بوده‌اند و به سطحی رسیده‌اند که خود آنان تنها در دو قرن اخیر به آن دست یافته‌اند.
این همان نکته‌ای است که پیش‌تر به آن اشاره کردم و محمد عبدالله عنان نیز در کتاب خود درباره ابن خلدون از آن سخن گفته است. او در این کتاب، بخش‌هایی از اظهارنظرهای خاورشناسان درباره دستاوردهای این اندیشمند عرب را نقل می‌کند.
خاورشناس هلندی، دی‌بوئر، معتقد است که ابن خلدون کوشید نظام فلسفی جدیدی بنیان بگذارد که حتی به ذهن ارسطو نیز خطور نکرده بود. این نظام در تاریخ بشری تجسم می‌یابد؛ تاریخی که تار و پود آن را زندگی اجتماعی، با همه فعالیت‌های عملی و فکری‌اش، درهم تنیده است. وظیفه تاریخ مکتوب آن است که نشان دهد مردم چگونه زندگی می‌کنند، چگونه معاش خود را تأمین می‌کنند، چرا با یکدیگر می‌جنگند و تمدن چگونه از آغاز خشن خود به سوی تجمل و ظرافت پیش می‌رود، شکوفا می‌شود و سپس رو به زوال می‌گذارد و می‌میرد!
لودویگ گومپلوویچ نیز می‌گوید ابن خلدون هنگامی که مشاهدات خود را درباره تعامل گروه‌های انسانی در درون جامعه و اینکه این گروه‌ها محصول محیط پیرامون خویش‌اند مطرح می‌کند، به اوج پژوهش اجتماعی می‌رسد. در سخنان ابن خلدون شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد او «قانون همانندی با محیط» را پنج قرن پیش از آنکه داروین آن را بشناسد، دریافته بود.
نویسنده آلمانی، فون فِسندونک، نظریه‌های ابن خلدون را درباره پیدایش و فروپاشی دولت‌ها بررسی می‌کند و او را متفکری با ذهنی سرشار از نوآوری و الگویی آرمانی در اندیشه عربی می‌داند.
ناتانیل اشمیت، استاد دانشگاه کرنل آمریکا، نیز می‌گوید ابن خلدون کسی است که عرصه واقعی تاریخ و ماهیت آن را کشف کرد و بنیان‌گذار علم جامعه‌شناسی است.
در اینجا به آنچه در سطرهای پیشین آوردم بسنده می‌کنم. خواستم، هرچند گذرا، به این میراث عظیم اشاره کنم؛ میراثی که ما باید بار دیگر آن را کشف کنیم و حقش را ادا کنیم. باید با آن نه به‌عنوان میراثی کهن برخورد کنیم که آن را در گنجینه‌ها نگه می‌داریم، بلکه همچون فرهنگی زنده که، همان‌گونه که دیدیم، به همین عصری تعلق دارد که در آن زندگی می‌کنیم.
بنابراین، لازم است بار دیگر به این فرهنگ بنگریم و آن را از نو بخوانیم؛ این بار در حالی که به مدد دانشی که از فرهنگ عصر خود به دست آورده‌ایم، برای خوانشی تازه آماده شده‌ایم. اطمینان داریم که این فرهنگ چیزهایی را برایمان آشکار خواهد کرد که پیش‌تر آشکار نکرده بود. این فرهنگ، برخلاف تصور برخی، صرفاً مجموعه‌ای از اخبار یا تاریخ‌هایی نیست که روزگار آن‌ها را در خود پیچیده و به گذشته سپرده است؛ بلکه حیاتی پیوسته و جاری است که می‌تواند گنجینه‌هایش را به روی کسی بگشاید که آن را می‌خواند یا دوباره می‌خواند؛ به‌شرط آنکه ابزارهای لازم برای خوانشی تازه را فراهم کرده باشد تا همراه ابن خلدون پرسش‌هایی مطرح کند و در جست‌وجوی پاسخ‌ها با او همراه شود.
ابن خلدون در تاریخ‌نگاری خود، طبعاً از خبر آغاز می‌کند؛ اما در برابر خبر یا رویداد می‌ایستد و درباره ریشه‌ها و اجزای آن پرسش می‌کند تا حقیقتش را دریابد. او در جریان این بررسی، از حوزه‌ای به حوزه دیگر می‌رود: از سیاست به جامعه‌شناسی، از جامعه‌شناسی به تاریخ و از تاریخ به فلسفه؛ از قبیله به امت و از امت به بشریت؛ از حال به گذشته و از گذشته به آینده؛ از روایت به نظر و از نظر به قانون.
از همین رو، ابن خلدون همچنان حضوری زنده دارد؛ زیرا قوانینی که از کتاب‌هایی که خوانده و تجربه‌هایی که از سر گذرانده است استخراج کرده، هنوز هم در زندگی امروز ما فعال‌اند و تأثیر می‌گذارند.
آنچه امروز در کشورهای ما، در مشرق و مغرب و در شمال و جنوب، شاهدش هستیم، در برخی جنبه‌ها ما را به یاد رویدادهایی می‌اندازد که در اندلس و مغرب رخ می‌دادند. از همین‌رو، نیاز ما به احیای یاد ابن خلدون و بازخوانی آثارش بیش از پیش ضروری شده است؛ نه‌فقط به این دلیل که میراثی والا از فرهنگ ملی ماست و به آن افتخار می‌کنیم، بلکه از آن رو که این آثار به درس‌هایی زنده و معاصر تبدیل شده‌اند که باید از آن‌ها حکمت بیاموزیم و راه درست را بشناسیم.
