دکتر عبدالمنعم سعید
TT

صف‌آرایی دوباره در خاورمیانه!

در ۲۴ اکتبر گذشته، مایک واتسون مقاله‌ای با عنوان «صف‌آرایی دوباره و واقعیت‌های خاورمیانه» در پایگاه «واشنگتن فری بیکن» منتشر کرد. او در مقدمه مقاله نوشت: «بیشتر دیپلمات‌ها را با توانایی‌شان در دور ماندن از خبرها ارزیابی می‌کنند»، اما تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه، این هفته به تیتر خبرها راه یافت. او در سخنرانی خود در جریان مجمع امنیت جهانی در دوحه گفت: «آمریکا که طی هشتاد سال گذشته ضامن امنیت جهان بوده، دیگر چنین نقشی ندارد.» بر همین اساس، ایالات متحده در حال تغییر رویکرد خود در خاورمیانه است. ساختار نظم پیشین، که بر اساس آن آمریکایی‌ها امنیت صادرات نفت از این منطقه را تأمین می‌کردند، در حال بازآرایی است. او گفت: «آنچه در این دولت اتفاق می‌افتد، به معنای دست کشیدن نیست؛ بلکه پیامی برای صف‌آرایی دوباره است.»
آنچه گفته شد تازه نیست. بسیاری از افراد از تغییرات مهمی در خاورمیانه سخن گفته‌اند که رنگ‌وبوی «نظم جدید» دارد؛ اما واقعیت این است که این تغییرات جدید نبودند، بلکه قرار بود به برقراری صلح و همگرایی در خاورمیانه بینجامند؛ همان‌گونه که پس از جنگ جهانی دوم در منطقه اروپا رخ داد.
آنچه در منطقه ما اتفاق افتاد، پس از جنگ آزادسازی کویت و برگزاری کنفرانس صلح مادرید بود؛ اما پایان قرن بیستم به چنین نتیجه‌ای نرسید. با طلوع قرن بیست‌ویکم، جنگی تازه علیه تروریسم آغاز شد؛ تروریسمی که عرب‌ها و مسلمانان به آن متهم شدند.
داستان با حوادث یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱ در آمریکا آغاز شد؛ پس از آن جنگ افغانستان و سپس جنگ تهاجم آمریکا به عراق درگرفت. هنگامی که رگ‌های بنیادگرایی در خاورمیانه با گسترش «انقلاب ایران» به چهار پایتخت عربی، یعنی بغداد، دمشق، بیروت و صنعا، پر شد، این روند با پیوند خوردن به همه گروه‌های رادیکالی ادامه یافت که دین را با دولت و تروریسم را با مقاومت و ایستادگی درهم می‌آمیختند. نه تروریست کم بود و نه اندیشه‌ای که در لحظه لرزش منطقه‌ای ناشی از «بهار عربی» به درون جامعه نفوذ کرد؛ بهاری که هدفش برهم زدن صحنه عربی در لحظه‌ای حساس بود؛ لحظه‌ای که ضرورت تغییر ایجاب می‌کرد حرکتی بازگشت‌ناپذیر به عقب نداشته باشد، بلکه رو به جلو و در مسیر پیشرفت باشد.
این تغییر، سازندگی، آبادانی و مدرنیته را به هدفی ملی و میهنی تبدیل کرد و در پی آن، ثبات منطقه‌ای ضرورتی اجتناب‌ناپذیر شد. این رویکرد در «اعلامیه العلا» در آغاز دهه جاری تجسم یافت؛ اعلامیه‌ای که در جهت کاهش تنش، از جمله در تعامل با ایران، گام برداشت. در پی آن، روابط دیپلماتیک از سر گرفته شد و مناسبات دوستانه بسیاری شکل گرفت. در همین حال، جریانی در منطقه نیز وجود داشت که با شور و حرارت از اردوگاه «مقاومت و ایستادگی» حمایت می‌کرد؛ اردوگاهی که به پوششی برای کودتا علیه دولت ملی تبدیل شده بود.
تداوم اشغال سرزمین‌های عربی و فلسطینی از سوی اسرائیل، همراه با میزان زیادی از تکبر جناح راست اسرائیل که هر پرتو نوری را که از توافق‌نامه‌های اسلو باقی مانده بود خاموش کرد، به بسیاری از جاه‌طلبی‌های ایران و نیروهای وابسته به آن در عراق، سوریه، لبنان و یمن دامن زد. حمله حماس در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ موازنه‌های موجود را درهم شکست و کار به جنگ ایران رسید که اکنون آن را می‌شناسیم. ایران بر بیش از یک تنگه، یعنی هرمز و باب‌المندب، تسلط یافته است و از کار افتادن این دو تنگه، تجارت بین‌المللی و به‌تبع آن کانال سوئز را فلج می‌کند. همه این اتفاقات در حالی رخ می‌دهد که نفت، مزیت‌های راهبردی منطقه عربی را از آن سلب می‌کند. افزون بر این، اکنون روشن شده است که چتر امنیتی با صبغه «ترامپی» آمادگی گره‌گشایی از مسائل فلسطین در منطقه را ندارد و واقعیت‌های جنگ جاری نیز امکان حفاظت از منطقه را زیر سؤال می‌برد.
پیروزی دموکرات‌ها این جهت‌گیری را تأیید می‌کند و ما را به همان نکته‌ای سوق می‌دهد که پیش‌تر به آن اشاره کردیم: «جز به خودمان نمی‌توانیم تکیه کنیم». این سخن به معنای ضرورت صف‌آرایی دوباره است؛ زیرا رئیس‌جمهور ترامپ با راهبردی برای خروج از ائتلاف‌های راهبردی در اروپا و خلیج به قدرت رسید، مگر آنکه مشارکت مالی و تسلیحاتی کاملی در کار باشد.
بی‌تردید، نشانه‌های آغازین صف‌آرایی دوباره عربی در قالب انعقاد ائتلاف‌های منطقه‌ای پدیدار شده است؛ روندی که با توافق‌نامه سعودی ـ پاکستان آغاز شد، سپس توافق دریایی و دفاع از منطقه با مشارکت پاکستان و ترکیه در پی آن آمد و پس از آن «توافق‌نامه مکه» میان سعودی، پاکستان و ترکیه امضا شد. همچنین مجلس نمایندگان مصر با ارائه هرگونه کمک ممکن برای دفاع از پادشاهی سعودی موافقت کرد.
صف‌آرایی دوباره به راهبردی جامع نیاز دارد؛ راهبرد نیز به اهداف نیازمند است و اهداف، ابزارها را می‌طلبند. ابزارها هم تا زمانی که استفاده از آن‌ها تمرین و ارزیابی نشود، کفایت نمی‌کنند.
هدف نخست، تأکید بر این نکته در برابر شهروندان و جهان است که کشورهای عربی همسایه یکدیگر و هم‌جوار با مهم‌ترین گذرگاه‌های دریایی جهان، حق دارند از پروژه ملی خود دفاع کنند. دوم، تدوین موضعی مبتنی بر حقوق بین‌الملل برای دفاع از حقوق دریایی در برابر کشورها و نیروهای وابسته به آن‌ها که با این امر مخالفت می‌کنند. سوم، ایجاد خاورمیانه‌ای مبتنی بر توسعه و دفاع از حقوق، مستلزم تعامل با کشورهای همسایه دیگر، یعنی اسرائیل و ایران، است؛ کشورهایی که در موضع خصومت با دولت‌ها و ملت‌های عربی قرار دارند، اما باید از دریچه منافع مشترک با آن‌ها تعامل کرد. پیش‌تر، این موضوع جوهره «اعلامیه العلا» در خصوص ایران و نیز معاهدات صلحی بود که میان هفت کشور عربی و اسرائیل منعقد شد.