حازم صاغيه
TT

اما ایران چه؟

اسرائیل با ارتکاب جنایت نسل‌کشی، به کشوری منفور در جهان تبدیل شده است؛ این واقعیتی است که دیگر حتی هواداران پرشور آن نیز نمی‌توانند انکارش کنند. اما صرف‌نظر از اینکه این واقعیت تازه چگونه در عرصه سیاسی بازتاب خواهد یافت و مراحل زمانی آن چگونه پیگیری خواهد شد، خود این تحول شایسته استقبال است: زیرا نشان می‌دهد کسی که مرتکب جنایتی از این دست می‌شود، نمی‌تواند بی‌آنکه بهایی بپردازد، از پیامدهای آن بگریزد.
همچنین از گسترش گرایش‌ها و سلیقه‌هایی حکایت دارد که استثنا قائل شدن برای اسرائیل، امتیازات و تکبر آن را برنمی‌تابند.
افزون بر این، به اهدافی برحق، مانند تشکیل کشور فلسطین، خروج اسرائیل از لبنان و دست کشیدن از تجاوز به سوریه، نیروی محرکه می‌بخشد؛ هرچند هنوز روشن نیست این گرایش‌ها در نهایت بر چه صورت‌بندی‌های سیاسی‌ای استقرار خواهند یافت و تشکیل دولتی به ریاست گادی آیزنکوت چه حدودی از تغییر را به همراه خواهد آورد.
شکست بنیامین نتانیاهو همچنین دامن بسیاری از متحدان و هم‌سنخان او را می‌گیرد؛ کسانی که فساد، نژادپرستی و پوپولیسم، در کنار خودشیفتگی و حماقت پرهیاهو، در وجودشان جمع شده است.
این را نیز باید افزود که بیشتر کسانی که همراه با موج مجازات نتانیاهو به صحنه آمده‌اند، به‌واسطه پیوندی که میان فاجعه غزه و کلیت مسئله اجتماعی شکل گرفت، پیشنهادهایی در حمایت از ضعیف‌ترین و فقیرترین اقشار کشورهای خود مطرح می‌کنند؛ هرچند برنامه‌هایشان گاه با اغراق همراه است و گاه اجرای آن‌ها دشوار به نظر می‌رسد.
بااین‌حال، آنچه باور به این جهت‌گیری و اعتماد به جدیت آن را تضعیف می‌کند، فقدان هرگونه حساسیت انتقادی در قبال ایران است. ایران در محیط‌هایی که از غزه حمایت می‌کنند و در آن‌ها ایستادگی در برابر آمریکا بر هر ملاحظه دیگری تقدم دارد، نه با محکومیت‌های بین‌المللی روبه‌رو می‌شود و نه با اعتراض‌های گسترده. ممکن است هر از گاهی انتقادی به برخی اقدامات ایران مطرح شود، اما اصل ماجرا همچنان حمایت از نظام آن و ایستادن در جبهه‌اش است.
شاید روشن‌ترین نمونه پیشین این رویکرد، ماجرای جرمی کوربین، رهبر پیشین حزب کارگر بریتانیا، باشد که در سال ۲۰۱۴ برای شرکت در جشن سالگرد انقلاب ایران به این کشور سفر کرد. او سپس خواستار پایان دادن به انزوای ایران و عادی‌سازی روابط با آن شد و تأکید کرد که غرب تصویر ایران را مخدوش می‌کند. کوربین همچنین آنچه را تسامح دینی و قومی در نظام ولایت فقیه می‌دید، ستود.
اما هنگامی که در بریتانیا موجی از اعتراض به سخنان او برخاست، گفت که در دیدار با مقام‌های ایرانی، موضوع نقض حقوق بشر را مطرح کرده و همواره کارنامه دولت آن‌ها را در این زمینه مورد انتقاد قرار داده است.
مجله «آتلانتیک» نیز در ۱۶ ژانویه ۲۰۲۶ مقاله‌ای از روزنامه‌نگار، گال بکرمن، با عنوان «سکوت چپ درباره ایران» منتشر کرد. این مقاله به این موضوع می‌پرداخت که چگونه «ضدیت با امپریالیسم» چشم‌ها را بر هرگونه بی‌عدالتی بسته و چپ‌گرایان را به مخالفان مطالبه آن چیزی تبدیل کرده است که واتسلاو هاول، روشنفکر و سیاستمدار چک، آن را «اهداف زندگی» نامیده بود. حتی همین محافل، معترضان ایرانی را به ابزار بودن برای سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل و مشارکت در توطئه‌ای برای تغییر نظام متهم کردند.
کامران متین، یکی از ایرانیانی که بکرمن با او گفت‌وگو کرده بود و استاد روابط بین‌الملل در دانشگاه ساسکس بریتانیاست، بر این باور بود که آن چپ‌گرایان نمی‌دانند چگونه با خشونتی مواجه شوند که غرب مرتکب آن نیست.
بکرمن این موضع را با دیدگاه برخی روشنفکران غربی، به‌ویژه فرانسوی‌ها، مقایسه می‌کند که در دهه پنجاه میلادی، به دلیل رویارویی اتحاد شوروی با آمریکا، اردوگاه‌های استالینی را نادیده می‌گرفتند. اما آنچه حمایت ایران از آرمان فلسطین و ایستادگی‌اش در برابر غرب توصیف می‌شود، نقد این کشور را دشوارتر و ناخوشایندتر می‌سازد.
شاید مهم‌ترین نکته در آن مقاله، اشاره ضمنی آن به فرضیه‌ای باشد که در پس این رفتار چپ‌گرایانه نهفته است: اینکه گویا ملت‌های غیرغربی را انگشتان دست‌های خارجی به حرکت درمی‌آورند؛ فرضیه‌ای که هرگونه کنشگری سیاسی مستقل را از آن ملت‌ها سلب می‌کند.
تابستان گذشته نیز شاهد جدالی بودیم که انتشار بیانیه‌ای با امضای روشنفکرانی از ملیت‌های گوناگون برانگیخت. هدف از این بیانیه، جمع کردن محکومیت «جنگ علیه ایران» و سرکوبگری نظام این کشور در کنار یکدیگر بود. روزنامه «گاردین» این بیانیه را در ۲۰ اوت ۲۰۲۶ با عنوان «خطاب به زندانیان سیاسی ایران که میان دو لبه قیچی گرفتار شده‌اند» منتشر کرد. اما هنوز بیانیه منتشر نشده بود که برخی امضاکنندگان امضای خود را پس گرفتند؛ زیرا دریافتند آنچه پای آن را امضا کرده‌اند، متجاوز را با قربانی تجاوز برابر می‌گیرد.
موضع کسانی که این استدلال‌ها را مطرح می‌کنند، در نهایت به این معناست که همبستگی با ستمدیده را به هویت ستمگر و همدردی با کشته‌شده را به هویت قاتل مشروط می‌کنند. از نظر آنان، کسی که با گلوله آمریکایی و اسرائیلی کشته می‌شود، با کسی که با گلوله ایرانیِ «ضدامپریالیست» جان می‌بازد، یکسان نیست.
آنچه درباره موضع‌گیری در قبال ایران صدق می‌کند، پیش‌تر درباره موضع‌گیری در قبال بشار اسد و بسیاری مانند او نیز صدق کرده بود. اما ایران از نظر تأثیرگذاری و توانایی آسیب‌رساندن، حتی در مقایسه با اسرائیل در جنون‌آمیزترین لحظاتش، بازیگری به‌مراتب بزرگ‌تر و قدرتمندتر است. ایران افزون بر کشتارهایی که در حق شهروندان خود مرتکب می‌شود و هیچ حدومرزی نمی‌شناسد و به هیچ ضابطه‌ای پایبند نیست، در شمار بسیار زیادی از کشورهای همسایه خود نیز خسارت‌هایی به بار می‌آورد؛ خسارت‌هایی که از کشتن شهروندان فراتر می‌رود و به تلاش برای کشتن خود کشورها می‌رسد. رفتار ایران، به‌ویژه از طریق شبه‌نظامیان، با میلی آشکار به خفه کردن این کشورها و نابود کردن همه ارکان تداوم و بقای آن‌ها همراه است.
اما کسانی که در دی‌ان‌ای فکری‌شان همدلی با هر توحشی که با آمریکا می‌جنگد، نهفته است و قوانین را فقط برای همبستگی با نیروهایی به کار می‌گیرند که بنا به تعریف، مخالف هرگونه قانون‌اند، دست به کاری خطرناک‌تر می‌زنند: تحمیل یک آرمان واحد بر دستورکارهای متکثر آزادی و رهایی.
از همین رو، فارغ از آنچه در نیویورک و لندن می‌گذرد، این استبدادِ آرمان واحدِ «محوری» است که برای حذف و نابودی آرمان‌های متعدد منطقه ما به کار گرفته می‌شود. و این دقیقاً همان چیزی است که ایران می‌خواهد؛ ایرانی که مقام‌هایش پیامی ثابت و تکراری را بارها و بارها مورد تأکید قرار می‌دهند: ما را فراموش کنید و فقط بر اسرائیل تمرکز کنید؛ اسرائیل «دشمن مشترک ما» است.