اميل امين
نویسنده مصری
TT

نشست «آپک»… جهانی چندقطبی یا نظمی چندقطبی؟

شهر شنژن در جنوب چین، طی دو روز، ۱۸ و ۱۹ نوامبر (ماه جاری)، میزبان نشست مجمع همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) خواهد بود؛ نشستی که در شرایط تحولات شتابان ژئوپلیتیکی جهان برگزار می‌شود.
این نشست در واقع گردهمایی منطقه‌ای معمولی نیست؛ زیرا اقتصادهایی را دربر می‌گیرد که بخش عظیمی از اقتصاد جهانی را تشکیل می‌دهند. ایالات متحده آمریکا، چین، ژاپن، کره جنوبی، استرالیا، کانادا و کشورهای دیگر از اعضای آن هستند.
اقتصاد این کشورها حدود ۶۱.۶ درصد تولید ناخالص داخلی جهان و ۴۶ درصد تجارت جهانی کالا و خدمات را تشکیل می‌دهد و جمعیتی بالغ بر سه میلیارد نفر را در خود جای داده است.
این بدان معناست که با بستری روبه‌رو هستیم که هرگونه تحول مرتبط با وضعیت تجارت جهانی، زنجیره‌های تأمین و همچنین همکاری‌های بین‌المللی در حوزه فناوری، ناگزیر باید از آن عبور کند. شعار این نشست چنین است: «ساختن جامعه‌ای در آسیا و اقیانوسیه برای شکوفایی مشترک».
در اینجا به‌روشنی می‌توان دید که این مجمع می‌کوشد سایه جنگ‌ها و رویارویی‌های نظامی را دور نگه دارد؛ به‌ویژه در شرایط رقابت میان واشنگتن و پکن در منطقه هند و اقیانوس آرام.
فلسفه «آپک» به فعال‌سازی ابزارهای معنوی و فکری سنت‌های آسیایی، به‌ویژه کنفوسیوسیسم، گرایش دارد و در مقابل، از مفاهیم سنتی رویارویی و تقابل در غرب فاصله می‌گیرد. از همین رو، در عمق اهداف این مجمع، تلاش برای ایجاد روحیه‌ای مبتنی بر گشودگی در برابر گرایش‌های حمایت‌گرایانه، و نیز تسهیل تجارت و سرمایه‌گذاری را می‌بینیم؛ با این هدف که پیوندهای زندگی‌آفرین ایجاد شوند، نه موانعی که به مرگ و ویرانی بینجامند.
این نشست همچنین در پی فعال‌سازی ظرفیت‌های نوآوری، به‌ویژه در عرصه‌های هوش مصنوعی، تحول دیجیتال و فناوری است؛ امری که یکپارچگی اقتصادی را تقویت می‌کند و زمینه را برای ثبات منطقه‌ای فراهم می‌آورد.
اما مهم‌ترین رویدادی که احتمال می‌رود چهره جهان معاصر ما را به‌شدت دگرگون کند، چیست؟ شواهد نشان می‌دهد که گفت‌وگوها درباره برگزاری دیداری سه‌جانبه میان رؤسای‌جمهور روسیه، ولادیمیر پوتین، چین، شی جین‌پینگ، و آمریکا، دونالد ترامپ، با حضور هر سه بر سر یک میز مذاکره، با جدیت جریان دارد؛ گفت‌وگوهایی که از پرونده‌های اقتصادی فراتر می‌روند و بی‌تردید به مسائل عمیق نظامی و امنیتی نیز کشیده می‌شوند.
بنابراین، این نشست فرصتی برای نزدیک کردن دیدگاه‌های قدرت‌های بزرگ است؛ حتی اگر این سه قدرت پیشتاز، دستورکارهای خاص خود را داشته باشند و لزوماً اهداف یکسانی را دنبال نکنند.
اگر به چین نگاه کنیم، بی‌پرده و بدون تعارف، با قدرتی روبه‌رو می‌شویم که می‌کوشد در باقی‌مانده قرن بیست‌ویکم به قدرت مرکزی و محور اصلی بشریت تبدیل شود. چینی‌ها به‌خوبی آگاه‌اند که بدون برخورداری از قدرت نظامی برای حفاظت از قلمرو و جاه‌طلبی‌های اقتصادی خود، در نقشه متغیر نظام بین‌الملل جای پایی نخواهند یافت.
چینی‌ها دست‌کم در شرایط کنونی، ماجراجویی‌های جنگی را ترجیح نمی‌دهند؛ بلکه می‌کوشند مانع تبدیل رقابت آمریکا و چین به رویارویی‌ای آشکار و تمام‌عیار شوند. از نگاه آنان، حفاظت از تجارت چین و بازارهای خارجی، و تقویت جایگاه یوان و فناوری اقتصادی، اهدافی هستند که باید پیش از آشکار شدن عصر امپراتوری به سرانجام برسند.
روس‌ها به رهبری پوتین نیز آرزو دارند دیوارهای انزوایی را که از سال ۲۰۱۴ بر آنان تحمیل شده است، درهم بشکنند و بار دیگر مسکو را به‌عنوان پایتختی جهانی و شریکی در تصمیم‌گیری‌های بین‌المللی به رسمیت بشناسانند؛ هدفی که از طریق گشودن مسیرهای مستقیم مذاکره با واشنگتن درباره اوکراین دنبال می‌شود.
پوتین به‌طور ویژه به کاهش آثار تحریم‌های غربی یا دست‌کم فراهم کردن زمینه‌های لغو آن‌ها اهمیت می‌دهد؛ افزون بر این، تثبیت شراکت راهبردی با چین نیز برای او اهمیت دارد. در این میان، از چشم ناظر بین‌المللی دور نمی‌ماند که صرفِ نشستن پوتین در جایگاهی برابر با شی و ترامپ بر سر یک میز، حتی اگر گشایش سریعی در پی نداشته باشد، از نظر نمادین و معنایی اهمیتی بسیار دارد.
اما رئیس‌جمهوری ترامپ چه می‌خواهد؟ دستیابی او به توافقی راهبردی با دو قدرت بزرگ، اتفاق خوبی برایش خواهد بود؛ توافقی که می‌تواند دستاوردی سیاسی و چشمگیر در آستانه دو سال پایانی دوره دوم ریاست‌جمهوری‌اش به شمار آید.
دیدگاه‌های ترامپ اغلب رنگ‌وبوی نظامی دارند؛ از جمله دستیابی به تفاهمی هسته‌ای با مسکو و پکن، یعنی تلاش برای جلوگیری از شکل‌گیری یک رقابت هسته‌ای سه‌جانبه و بی‌مهار. همچنین رسیدن به تفاهم‌های تجاری و فناوری با چین که بازتاب مثبتی بر اقتصاد آمریکا داشته باشد، در دستور کار او قرار دارد؛ بی‌آن‌که پرونده‌های ملتهبی همچون اوکراین و ایران از نظر دور بمانند.
همچنین نباید از نظر دور داشت که واشنگتن، هرچند رسماً این موضوع را اعلام نمی‌کند، در جلوگیری از شکل‌گیری محوری منسجم‌تر میان روسیه و چین که در برابر ایالات متحده قرار گیرد، منافع خاص خود را دارد.
بااین‌حال، موضوع مشخصی در نشست «آپک» حضوری پررنگ دارد: تضمین این‌که هوش مصنوعی به عرصه تازه‌ای برای مسابقه تسلیحاتی تبدیل نشود؛ مسابقه‌ای که می‌تواند هرگونه بنای امیدبخش برای همکاری و مشارکت را ویران کند.
آیا نشست آپک «ناقوس قرن» و نویدبخش ظهور نظم جهانی جدیدی است؟ در اینجا باید میان دو مفهوم تمایز قائل شد: چندقطبی شدن قدرت و شکل‌گیری یک نظام جهانی چندقطبی.
چندقطبی شدن قدرت، پدیده‌ای است که در نتیجه برهم‌کنش و تقابل نیروها، و تحت تأثیر واقعیت‌های جغرافیا و دیالکتیک تاریخ رخ می‌دهد؛ اما شکل‌گیری یک نظام جهانی چندقطبی، مستلزم وجود قواعد، نهادها و تفاهم‌نامه‌هاست.
نشست «آپک» به‌هیچ‌وجه یالتای جدیدی نیست، اما می‌تواند آغاز مسیری برای تولد نظمی باشد که دوران شکل‌گیری آن بسیار طولانی شده است.