آمال موسی
شاعر و نویسنده و استاد جامعه شناسی دانشگاه تونس
TT

در روز جهانی کودک… کشتن خیال

امروز مصادف با روز جهانی کودک است؛ مناسبتی که در آن عادت کرده‌ایم به مسائل مربوط به دوران کودکی بپردازیم؛ مسائلی که بیشتر با حقوق بشر ارتباط دارند و در کنوانسیون بین‌المللی حقوق کودک به‌تفصیل و به‌صراحت بیان شده‌اند.
در حقیقت، در بستر تغییراتی که اکنون همه‌چیز را دربر گرفته‌اند، به نظر می‌رسد حتی مسائل مربوط به دوران کودکی نیز پیچیده‌تر شده و از چارچوب نظام حقوقی حمایت از کودکان فراتر رفته‌اند؛ زیرا تحولات شتابان در جهان دیجیتال، مسائل تازه‌ای پدید آورده‌اند که هنوز نتوانسته‌ایم راهکاری ایمن برای آن‌ها بیابیم.
از منظر منطق، شایسته است همه کسانی که امروز به مسائل کودکان اهمیت می‌دهند، درباره کودکانی بیندیشند که از حق آموزش محروم‌اند و شمارشان به ۲۷۳ میلیون نفر می‌رسد؛ همچنین درباره کودکانی که گرسنه‌اند و ۳۶ میلیون نفر از آنان دچار سوءتغذیه حاد هستند. افزون بر این، کشته شدن ۱۶ هزار کودک در درگیری‌های مسلحانه، تنها طی سه سال گذشته، خود به‌تنهایی فاجعه‌ای است که باید همه موضوعات دیگر را تحت‌الشعاع قرار دهد؛ چراکه چه چیزی هولناک‌تر از جهانی است که در آن کودکان بی‌گناه قربانی جنگ‌هایی می‌شوند که بزرگسالان درباره‌شان تصمیم می‌گیرند؟
با وجود همه این مسائل جان‌سوز، معتقدیم دایره نگرانی‌ها باید گسترده‌تر شود و فرایند کشتن تدریجی خیال کودکانمان به دست صفحه‌نمایش‌های هوشمند را نیز دربر بگیرد. ما به بهانه اینکه نمی‌خواهیم کودک احساس ملال کند ــ حال آنکه ملال یکی از حقوق وجودی اوست ــ از حقی فطری و اساسی غافل می‌شویم که اهمیتش کمتر از دیگر حقوق نیست: حق کودک برای ملال.
شاید مشکل این باشد که حتی ما بزرگسالان نیز به‌درستی درباره ماهیت ملال و کارکرد آن نیندیشیده‌ایم. در حقیقت، ملال دشمن دوران کودکی نیست، بلکه نخستین سوخت خلاقیت و نوآوری است. وقتی کودک دچار ملال می‌شود و صفحه‌نمایشی آماده در اختیار ندارد تا با سیلی از ویدئوهای سریع چشم‌هایش را بمباران کند، مغزش ناچار به فعالیت می‌شود؛ در نتیجه، کودک خود را کشف می‌کند، توانایی‌هایش را می‌آزماید و یاد می‌گیرد چگونه با دستان خود شادی بیافریند.
اگر به واقعیت جوامع عربی نگاه کنیم، درمی‌یابیم که این بحران ابعاد پیچیده‌تر و خطرناک‌تری پیدا می‌کند. با کاهش فضاهای عمومی امن و پارک‌های مناسب بازی و گسترش زندگی در آپارتمان‌ها و مجتمع‌های مسکونی، صفحه‌نمایش‌های هوشمند، به‌ویژه در آپارتمان‌ها، به زندانی مجازی تبدیل شده‌اند که ساعت‌های دوران کودکی را بی‌صدا می‌بلعد. گزارش‌ها و آمارهای منطقه‌ای از واقعیتی نگران‌کننده حکایت دارند: کودک عرب امروز روزانه بین سه تا پنج ساعت را مقابل صفحه‌نمایش‌ها می‌گذراند. نگران‌کننده‌تر آنکه گشت‌وگذار در فضای دیجیتال از سنین بسیار پایین و بدون نظارت آغاز می‌شود؛ درحالی‌که محتوای سریع و ویدئوهای کوتاه بیش از ۸۰ درصد زمان تماشای روزانه آنان را به خود اختصاص می‌دهند. همین آمار برای به صدا درآوردن زنگ خطر و توجه به عمق این مشکل و تأثیر آن بر آینده کودکان و آینده جهان عرب کافی است.
مسئله تنها به دزدیدن وقت و کشتن خیال محدود نمانده، بلکه به سرمایه نمادین جوامع عربی نیز آسیب زده است. کودک واژگان دنیای مجازی را به‌خوبی فرا می‌گیرد، اما در آموختن مبانی زبان عربی سستی می‌کند؛ به‌ویژه آنکه صفحه‌نمایش‌های هوشمند و اتکای آن‌ها به ویدئوهای کوتاه، دامنه پیگیری و تمرکز را نیز کوتاه می‌کنند. افزون بر این، دیواری حائل میان کودک و مطالعه ایجاد می‌شود؛ زیرا مطالعه فرهنگی از نوعی متفاوت با فرهنگ مسلط صفحه‌نمایش‌های هوشمند است. اینجاست که درمی‌یابیم چرا کودک عرب، خارج از برنامه درسی مدرسه، به‌طور متوسط تنها سالانه هفت دقیقه مطالعه می‌کند!
نکته قابل‌توجه این است که جهان به‌تازگی در حال بیدار شدن در برابر خطر این پدیده است. پس از سال‌ها شتاب‌زدگی در مسیر دیجیتالی کردن دوران کودکی و آموزش، پیشرفته‌ترین کشورهای جهان دریافتند که صفحه‌نمایش‌های هوشمند لزوماً نسلی باهوش‌تر پرورش نمی‌دهند. شاید تجربه سوئد برجسته‌ترین نمونه باشد؛ این کشور رسماً از جایگزین کردن کتاب‌های درسی با تبلت در مدارس عقب‌نشینی کرد و بودجه‌های هنگفتی را برای بازگرداندن کتاب کاغذی اختصاص داد؛ زیرا کاهش نگران‌کننده مهارت خواندن عمیق و قدرت تمرکز دانش‌آموزان را مشاهده کرده بود. سوئد تنها نبود و کشورهای دیگری نیز از آن پیروی کردند. این اقدام دربردارنده اعترافی صریح به این واقعیت است که ذهن کودک برای رشد سالم به کاغذ، ارتباط زنده و تعاملی و فضاهایی برای تأمل و آرامش نیاز دارد.
در روز جهانی کودک، همواره به یاد داشته باشیم که تضعیف قدرت تخیل کودکان و سپری کردن سال‌های کودکی در جهان مجازی، فردی منفعل به بار خواهد آورد که نه اندیشه‌ای نو می‌آفریند و نه از نیروی تخیل خود بهره می‌گیرد؛ فردی که در حقیقت فاقد هوشی است که محرک هستی، قدرت و پیشرفت به شمار می‌رود. شاید این مسئله در ظاهر خطرناک به نظر نرسد، اما موریانه‌ای است که مهم‌ترین منبع قدرت جوامع عربی، یعنی سرمایه انسانی، را از درون می‌خورد. امروز دیگر وجود این مشکل قطعی شده است، اما در مقابل، برنامه‌های روشن و هدفمندی برای محافظت از کودکان در برابر آن وجود ندارد.