یکی از همکاران مورخ را شنیدم که درباره قوانینی سخن میگفت که در تاریخ عرب، ضامن قدرت و کامیابی دولت بودهاند. شاید در گذشته قوانین حاکمی وجود نداشته است؛ با این آگاهی که شرایط در زمان و مکان و از نظر ملاحظات گوناگون، بهگونهای ریشهای تغییر کردهاند. مورخان قدیم و جدید درباره حوادث رِدّه و اینکه در آنها جنبه دینی غلبه داشته یا جنبه سیاسی، اختلافنظر داشتهاند. دیدگاه من در آن بحث این بود که اندیشه دولت واحد و جنبه سیاسی آن، در ملاحظات ابوبکر صدیق هنگامی که سپاهیان را برای جنگ با کسانی که از پرداخت زکات خودداری میکردند فرستاد، دست بالا را داشت؛ زیرا اگرچه جنبه دینی این فریضه برجسته بود، اما اینکه زکات اموالت را به چه کسی میپردازی، در آن روزگار به این معنا بود که او امام مشروع است! منظورم این است که نیرومندترین اصل در نگاه عربهای قدیم و جدید، اندیشه دولت، حاکمیت آن و وحدت تصمیمگیری در آن بوده است. این همان معیاری است که با وجود دگرگونیهای زمان، مکان و جهان، از گذشته تا امروز تغییر نکرده است.
دگرگونیها بسیار گسترده و عمیق بودهاند، اما برخی ملاحظات همچنان برجسته باقی ماندهاند. از دهه چهل تا دهه هشتاد قرن بیستم، اندیشه دولت واحد رونق گرفت؛ نه فقط بهدلیل استعمار، توافقنامه سایکس ـ پیکو و صهیونیسم، بلکه از آن رو که دولت واحد و قدرتمند، اندیشهای ریشهدار در تاریخ عرب و خواستی دیرینه در میان اعراب است. آنچه بیش از هر چیز عرب را نگران میکند، تجزیه و چندپارگی است؛ چراکه این امر بزرگترین جلوه ضعف دولت و بهتبع آن، تضعیف هویت و احساس تعلق است. اگر گفته شود که تقریباً همه طرحهای وحدت شکست خوردهاند، باید گفت که همبستگی و آگاهی به سرنوشت مشترک تضعیف نشده است. دلیل آن نیز این است که همگان، بیآنکه میان بخش شرقی جهان عرب و بخش مغربی آن تفاوتی باشد، با تمام توان از مصر، سوریه و اردن حمایت کردهاند؛ چه در سطح جمعی، از طریق اتحادیه عرب، و چه در سطح دوجانبه. این همبستگی نیز تنها به مسئله فلسطین محدود نبوده، بلکه مشکلات و کشورهای متعدد دیگری را هم دربر گرفته است.
دو عامل برجسته بر قدرت دولت عربی معاصر تأثیر گذاشتهاند: نخست، کاهش همبستگی پس از دهه نود قرن گذشته با کشورهایی که با مشکلات داخلی یا مشکلاتی در رابطه با خارج و نظام بینالمللی روبهرو بودهاند؛ و دوم، افزایش فاصله میان مشرق و مغرب جهان عرب، با وجود تداوم فعالیت اتحادیه عرب که قدرت و کارآمدی آن بهشدت کاهش یافته است.
مشکلاتی که امروزه در چندین کشور عربی وجود دارد، ناشی از مداخلات ایران در لبنان، عراق، سوریه و یمن، مداخله ایالات متحده در عراق و دخالت کشورهای دیگر در چندین کشور عربی است. بیتردید در همه این کشورهایی که از مداخلات خارجی آسیب دیدهاند، تلاشهایی از سوی اتحادیه عرب یا برخی اعضای آن برای ایجاد نوعی مصونیت یا میانجیگری با طرفهای خارجی، از جمله ایران، صورت گرفته است. اما این تلاشها به نتیجه نرسید و طولی نکشید که مداخلهگران به بخشی از صحنه داخلی این کشورها تبدیل شدند و با بهانههایی گوناگون و گمراهکننده، دولت و کارکردهای آن را مختل کردند؛ حال آنکه انگیزههای واقعیشان گسترش نفوذ و ویرانکردن ساختارهای دولت از طریق ایجاد شکافهای فرقهای و قومی بود!
نباید آنچه خارجیها «بهار عربی» نامیدند (۲۰۱۱) را نیز فراموش کنیم. این موج به موج سال ۱۹۷۹ شباهت داشت، اما گستردهتر بود و مردم بیشتری را به دنبال خود کشاند و فریفت! به ما گفتند ـ و ما هم باور کردیم ـ که این جنبشی مدنی است؛ اما در همهجا جریانهای بنیادگرا با حمایت ایالات متحده و ایران بر آن سوار شدند. گفتند ساختارهای دولتها شکننده بوده است. اما این دلیل کافی نیست؛ و شاهد آن، دامنزدن به درگیریهای داخلی و سپس سلطه وحشیانه «القاعده» و «داعش» است. دولت ملی عربی هدف قرار گرفته بود و همچنان نیز هدف قرار دارد. دلیلش این است که همه همسایگان پیرامونی ما مداخله کردهاند یا کوشیدهاند مداخله کنند تا دست به کشتار و آوارهسازی بزنند و شبهنظامیانی بسازند که فعالیتشان هنوز در چندین کشور ادامه دارد. ایران اهداف روشنی از مداخله داشت، اما پس از آن شبهنظامیان به پدیدهای تبدیل شدند که همه قدرتهای مداخلهگر در سومالی، لیبی و سودان از آن استفاده میکنند!
در چنین شرایطی، سخنگفتن از قدرت دولت اهمیتی تعیینکننده پیدا میکند. کشورهای خلیج بهویژه، بهواسطه قدرت دولت از ثبات و توسعه برخوردار شدهاند. آنها دامنه همکاریها و مشارکتهای خود را در سراسر جهان گسترش دادهاند و به عاملی ضروری برای اقتصاد و ثبات جهانی تبدیل شدهاند. درست بهدلیل همین کامیابی است که ایران امنیت و ثبات آنها را تهدید میکند؛ گاه به بهانه حضور پایگاههای آمریکایی در این کشورها و گاه بیآنکه علت یا توجیهی داشته باشد.
اگر دهههای شصت و هفتاد قرن گذشته شاهد همبستگی عربی بود که همگان از آن بهره بردند، شرایط کنونی که «بهمراتب خطرناکتر» است و با حملات مستقیم به امنیت همه کشورها، بهویژه کشورهای خلیج، همراه شده، نهفقط همبستگی مؤثر، بلکه ابتکار عمل جمعی را نیز ضروری میسازد؛ چه برای ایستادگی و دفاع و چه برای مذاکره. زیرا درسهای دهههای اخیر نشان میدهد که مذاکرات دوجانبه، از یکسو طرفی را که تنها وارد مذاکره میشود در موضع ضعف قرار میدهد و از سوی دیگر، ثبات و دوام ندارد.
آیا دولت عربی قدرتمند است؟ بله، قدرتمند است؛ و دلیل آن تلاش جانفرسای چندین کشور برای بازگرداندن وحدت و ثبات است. همچنین میتوان به مصونیتی اشاره کرد که در سوریه پس از سه دهه مداخله و فعالیت شبهنظامیان آشکار شد؛ شبهنظامیانی که هزاران هزار نفر از آنها ظرف یک هفته ناپدید شدند!
رضوان السید، وحدت دولت، حاکمیت ملی و یکپارچگی تصمیمگیری را مهمترین معیارهای قدرت دولت عربی میداند. او معتقد است کاهش همبستگی میان کشورهای عربی پس از دهه نود و افزایش مداخلات خارجی، بهویژه از سوی ایران، زمینه تضعیف دولتها و گسترش شبهنظامیان را فراهم کرده است. بهار عربی نیز، برخلاف وعدههای اولیه، در بسیاری از کشورها به درگیری داخلی و قدرتگیری جریانهای بنیادگرا انجامید. نویسنده با اشاره به ثبات و توسعه کشورهای خلیج، بر ضرورت احیای همبستگی و اقدام جمعی عربی برای دفاع از امنیت و حاکمیت کشورها تأکید میکند.