امیر طاهری
TT

از یالتا تا شنژن

«یالتای ۲» نامی است که ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهوری اوکراین، بر آخرین نشستی گذاشت که رهبران ایالات متحده، چین و روسیه در شهر شنژن چین برگزار کردند. زلنسکی با انتخاب این نام، به نشست تاریخی فرانکلین روزولت، رئیس‌جمهوری آمریکا، سر وینستون چرچیل، نخست‌وزیر بریتانیا، و ژوزف استالین، رهبر اتحاد جماهیر شوروی، در شهر تفریحی یالتا در روسیه، طی جنگ جهانی دوم، اشاره می‌کند.
نکته شگفت‌آور این است که بسیاری از تحلیلگران در دو سوی اقیانوس اطلس، شوخی زلنسکی را پذیرفته و آن را توصیفی دقیق از نشست شنژن دانسته‌اند. برخی منتقدان معتقدند همان‌گونه که «سه بزرگ» در یالتا جهان را به مناطق نفوذ تقسیم کردند، «سه بزرگ» جدید نیز تقسیم‌بندی تازه‌ای برای جهان رقم خواهند زد. این فرضیه بر این تصور استوار است که دونالد ترامپ، شی جین‌پینگ و ولادیمیر پوتین در پی یافتن راه‌هایی برای پایان دادن به جنگ‌ها و آشفتگی‌های کنونی‌اند و «سه بزرگ» در پشت سر یک «نظام جهانی» جدید قرار خواهند گرفت.
در میان مروجان این تحلیل، برخی منتقدان اروپایی نیز حضور دارند که معتقدند «قاره کهن» به‌طور کامل از دایره تأثیرگذاری بین‌المللی کنار گذاشته شده و ناگزیر است یکی دو درس از الگوی حکمرانی جدیدی بیاموزد که «مردان قدرتمند»ی چون ترامپ، شی و پوتین در حال پایه‌گذاری آن هستند. برخی نیز از چیزی به نام «دموکراسی اقتدارگرا» سخن می‌گویند؛ اصطلاحی که آشکارا متناقض است. طرفداران «دموکراسی اقتدارگرا» یادآور مکتب فیزیوکرات‌های اروپایی در قرن نوزدهم‌اند؛ کسانی که شیفته الگوهای حکمرانی در چین و روسیه تزاری بودند؛ الگوهایی که بر اقتدار مطلق دولت، حتی فراتر از مرزهایی که هابز در اثر پیشگامانه‌اش «لویاتان» تصور کرده بود، تأکید داشتند.
در چین که گویی به جهانی خیالی تعلق دارد، اداره‌کنندگان کشور نه به دست رأی‌دهندگان ناآگاه و دمدمی‌مزاج در چارچوب یک نظام دموکراتیک، بلکه بر اساس شایستگی‌ای انتخاب می‌شدند که از طریق آزمون‌های سخت‌گیرانه اثبات می‌کردند چه کسی سزاوار تصدی مناصب عالی اداری است. در مقابل، ولتر و دیگر شیفتگان کاترین دوم، امپراتریس روسیه تزاری، به الگویی علاقه داشتند که در آن قدرت دولت در دست اشرافیتی نیرومند و کاردان بود؛ اشرافیتی که استعداد حکمرانی را گویی در ژن‌های خود به ارث برده بود.
اما امروز صحنه تا اندازه‌ای متفاوت است. چین زیر سلطه حزب کمونیستی قرار دارد که طی سه دهه گذشته به مرکز یک شرکت هلدینگ عظیم تبدیل شده و بازوهای اقتصادی، تجاری و نظامی دارد. شهروندان نیز برای ورود به این مجموعه، بیش از آنکه بر شایستگی تکیه کنند، باید از دروازه وفاداری بگذرند. روسیه در دوران پوتین نیز بیشتر به یک «خطای دید» شباهت دارد؛ زیرا اجازه برگزاری برخی انتخابات را می‌دهد که به‌شدت تحت نظارت‌اند و صرفاً نمای بیرونی چیزی هستند که در ماهیت خود، الیگارشی سیاسی و تجاری است.
اما ضلع سوم «سه‌گانه شنژن»، یعنی ایالات متحده، همواره به دلیل اتکایش ــ چه واقعی و چه تصوری ــ به آنچه بارون دو توکویل «اراده مردم» می‌نامید، مورد تحسین بوده است؛ هرچند این تحسین گاه با ملاحظاتی همراه بوده است. بااین‌حال، آنچه امروز «اراده مردم» نامیده می‌شود، از طریق شمار بی‌شماری از گروه‌های فشار، ائتلاف‌های صنفی و صاحبان منافع خصوصی اعمال می‌شود؛ گروه‌هایی که می‌کوشند با هزاران ضربه، حرکت «لویاتان» یا دولت مرکزی را فلج کنند. نگاه کردن به ترامپ به‌عنوان الگویی از «مرد قدرتمند»، به معنای نادیده گرفتن فرایند عظیم تغییری است که در درون نظام سیاسی و فرهنگی آمریکا در جریان است.
خلاصه آنکه «سه‌گانه شنژن» شباهتی به «سه‌گانه یالتا» ندارد. در آن زمان، روزولت، چرچیل و استالین از قدرت واقعی، اگر نگوییم مطلق، برخوردار بودند؛ زیرا میلیون‌ها سرباز تحت فرمان آنان قرار داشتند که بیش از ۲۰ کشور را در سه قاره اشغال کرده بودند. در آن دوران، به‌جز کشورهای آمریکای لاتین، شمار کشورهای مستقل جهان نیز بسیار اندک بود.
افزون بر این، «سه‌گانه یالتا» نزدیک به ۵۳ درصد تولید ناخالص داخلی جهان را در اختیار داشت و در آستانه بزرگ‌ترین پیروزی نظامی تاریخ قرار گرفته بود.
اما امروز، «سه‌گانه شنژن» ۴۴ درصد تولید ناخالص داخلی جهان را نمایندگی می‌کند که بخش عمده آن متعلق به ایالات متحده است. در همین حال، بازیگران مهم دیگری نیز حضور دارند؛ از جمله اتحادیه اروپا که بزرگ‌ترین اقتصاد جهان را در اختیار دارد، همچنین ژاپن، هند، برزیل و قدرت‌های نوظهور دیگری در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین.
در یالتا، «سه بزرگ» به‌خوبی می‌دانستند که پس از نابودی کشورهای «محور»، دیگر با هیچ چالش جدی‌ای برای تعیین سرنوشت اروپا و حتی کل جهان روبه‌رو نخواهند شد؛ همان‌گونه که بعدها در عمل نیز شاهد آن بودیم. اما «سه‌گانه شنژن» امروز درگیر بحران‌هایی است که به نظر می‌رسد حتی از مدیریت آن‌ها نیز ناتوان است، چه رسد به حل‌وفصلشان. ترامپ اکنون در باتلاق ایران گرفتار شده است؛ افزون بر آن، روابطش با اتحادیه اروپا، کانادا، چین و حتی استرالیا و کره جنوبی متشنج است. پوتین نیز «صلیب اوکراین» را بر دوش می‌کشد؛ صلیبی که خود ساخته است و اکنون نه قادر به پایان دادن به جنگ است و نه می‌تواند در آن پیروز شود.
شی جین‌پینگ نیز به‌دلیل وسواس خود برای آنکه روزی پیروزمندانه وارد تایپه شود، خویشتن را در قفسی به سبک «جنگ سرد» گرفتار کرده است. شاید مهم‌تر از همه اینکه «سه‌گانه شنژن» در باتلاق اختلاف‌نظرهایی درباره تقریباً تمام مسائل اساسی گرفتار است؛ از محدود کردن زرادخانه‌های هسته‌ای گرفته تا اصلاح سازمان ملل و هماهنگ‌سازی سیاست‌های گمرکی و تجاری.
روسیه و چین طی دهه‌های گذشته کوشیده‌اند امپریالیسم به سبک کلاسیک را به اجرا بگذارند، اما حاصل کارشان زیان‌های سنگین بوده است. روسیه دامنه نفوذ خود را در سراسر آفریقای زیر صحرا گسترش داد، اما جز ناکامی چیزی به دست نیاورد و پس از متحمل شدن خسارت‌های سنگین مالی و انسانی، ناچار به فرار شد.
روشن است که نظامی که پس از جنگ جهانی دوم شکل گرفت و چند قدرت بزرگ ضامن آن بودند، برای همیشه به پایان رسیده است. اکنون وارد عصر دولت‌های ملی شده‌ایم؛ عصری که در آن هر کشور می‌کوشد مطابق با منافع ملی خود عمل کند. امروزه قدرت اقتصادی، دیپلماتیک، فرهنگی و نظامی بیش از هر زمان دیگری در تاریخ، به‌طور گسترده‌تری توزیع شده است. شاید مهم‌تر از همه اینکه ملت‌ها تقریباً در همه‌جا دریافته‌اند که هیچ‌کس جز خودشان نمی‌تواند از منافعشان دفاع کند و هرگونه تضمین و بیمه‌ای که مروجان منافع قدرت‌های بزرگ عرضه می‌کنند، نیازمند بررسی دقیق است. البته کشورهای کوچک نیز ممکن است مرتکب اشتباهات بزرگی شوند؛ اشتباهاتی که اغلب تحت تأثیر چاپلوسان و فرصت‌طلبان کشورهای بزرگ رخ می‌دهد.
بااین‌حال، خبر خوش تا آن زمان این است که تقریباً در همه‌جا شاهد قدرت‌یابی ملت‌هایی هستیم که خواهان سهم بیشتری در تصمیم‌گیری‌اند. در اقتصادهای بزرگ نیز صدها شرکت چندملیتی در موقعیتی قرار گرفته‌اند که می‌توانند دولت را از آن نوع قدرتی که در جهان پس از یالتا اعمال می‌کرد، محروم کنند.
در واقع، تاریخ به‌ندرت خود را تکرار می‌کند و در موارد نادری هم که چنین می‌کند، حاصل کار چیزی جز تصویری کاریکاتوری از نسخه اصلی نیست. بنابراین، شنژن چیزی جز نسخه‌ای کاریکاتوری از یالتا نیست. این را به خاطر بسپارید؛ شما نخستین بار اینجا خواندید: دیگر هرگز یالتای دیگری در کار نخواهد بود.