شوقی الریس
TT

مهند… شمشیر برّان مسلمانان

یکی از ویژگی‌های زبان «ضاد» که از همان کودکی من را شگفت‌زده می‌کرد، فراوانی نام‌هایی بود که برای شتر، شیر، شمشیر، شب و چیزهای دیگر به کار می‌برد؛ واژه‌هایی که بیشترشان به انواع یا ویژگی‌های گوناگون این پدیده‌ها اشاره دارند. در میان آن‌ها، واژه «مهند» برای نامیدن شمشیری بُرنده و کاری، همواره توجهم را به خود جلب می‌کرد و با خود می‌اندیشیدم که ریشه آن چیست. کنجکاوی‌ام زمانی بیشتر شد که خواندم «مهند» نقشی اساسی در برتری یافتن سپاهیان مسلمان بر صلیبی‌ها در نبردهای سرنوشت‌ساز داشته است؛ نبردهایی که به شکست نیروهای صلیبی و وادار شدن آن‌ها به عقب‌نشینی از سرزمین شام و سرزمین‌های مقدس انجامید. جنگجویانی که از آن لشکرکشی‌ها بازمی‌گشتند، با تحسین و شگفتی از آن «شمشیرهای سبک، سخت و انعطاف‌پذیر سخن می‌گفتند که سوارکاران مسلمان به کمر می‌بستند و با آن‌ها در میدان نبرد، با چابکی شگفت‌انگیز و مهارتی فوق‌العاده یورش می‌بردند».
روزی، در جریان مطالعه مجله علمی معتبر «نیچر» که به دقت و مرجعیت قابل‌اعتمادش شناخته می‌شود، اتفاقی به خبری برخوردم که می‌گفت گروهی از پژوهشگران موفق شده‌اند راز فولاد این شمشیرها را کشف کنند؛ شمشیرهایی که نسل‌ها افسانه‌شان را سینه‌به‌سینه نقل کرده بودند، بی‌آنکه کسی بتواند معمای ساخت آن‌ها را بگشاید. راز این بود که فولادی که از آن‌ها ساخته می‌شد، از معادنی در سرزمینی به دست می‌آمد که امروزه سریلانکا نام دارد و در گذشته به سیلان معروف بود؛ جزیره‌ای که به سبب آب‌وهوای ویژه‌اش به چای مرغوب شهرت یافته است.
در نخستین سفرم به سریلانکا، هنگامی که از مکان‌هایی بازدید می‌کردم که پابلو نرودا، شاعر بزرگ شیلیایی، در سال ۱۹۲۹، زمانی که کنسول کشورش در آنجا بود، در آن‌ها سکونت داشت و زندگی می‌کرد ــ دوره‌ای که در خاطراتش با عنوان «اعتراف می‌کنم که زیسته‌ام» به تفصیل از آن یاد کرده است ــ با استادی دانشگاه آشنا شدم که در پژوهش‌های مربوط به کشف راز این شمشیرها مشارکت داشت؛ شمشیرهایی که اعراب آن‌ها را به نسبت منطقه‌ای که در گذشته بخشی از سرزمین هند به شمار می‌رفت، «مهند» نامیده بودند.
استاد برایم گفت که شمشیرسازان آن زمان از شیوه‌ای منحصربه‌فرد برای ذوب آهن در کوره‌هایی با حرارت بسیار بالا استفاده می‌کردند؛ کوره‌هایی که آتش آن‌ها را بادهای سهمگین موسمی برمی‌افروختند؛ بادهایی که به‌طور منظم بر آن جزیره می‌وزند و اغلب بلایای طبیعی به بار می‌آورند. پژوهشگران در منطقه «سیمانا لاوینا» ۴۰ کوره کشف کرده‌اند که گمان می‌رود برای تولید مقادیر زیادی آهن به کار می‌رفته‌اند. این کوره‌ها با سامانه‌ای کار می‌کردند که حرارت بسیار بالا را تولید می‌کرد و به لطف جریان ثابت و تنظیم‌شده اکسیژن، آن را برای مدتی طولانی حفظ می‌کرد. موقعیت جغرافیایی آن‌ها در دامنه‌های غربی قله‌های کوهستانی نیز در این فرایند مؤثر بود؛ زیرا این نواحی بیشتر در معرض بادهای موسمی قرار داشتند.
آزمایش‌های آزمایشگاهی روی نمونه‌هایی از آن منطقه نشان داده است که آهن ذوب‌شده در این کوره‌ها از سختی و انعطاف‌پذیری بی‌نظیری برخوردار بوده و رنگ آن به سفیدِ متمایل به نقره‌ای می‌زده است؛ همان رنگی که عنتره بن شداد در خطاب به معشوقش عبله، آنجا که می‌گوید، به آن اشاره کرده است:
« ولقد ذكرتك والرماح نواهل ... منّي وبيضُ
الهند تقطر من دمِي
فوددتُ تقبيلَ السُّيوفِ لأنَّها ... لَمعتْ
«كبارقِ ثغرِك المتبسّمِ

(بارها به یاد تو افتادم، آن‌گاه که نیزه‌ها
از پیکر من سیراب می‌شدند و شمشیرهای سپید هند از خونم می‌چکیدند.

و آرزو کردم شمشیرها را ببوسم، چراکه
درخششی چون برق دندان‌های نمایان تو هنگام لبخند داشتند)