نبرد اریتره، ماشین جنگی اتیوپی را به حرکت درمی‌آورد!

جنگ به شمال اتیوپی بازگشته است، اما این بار از درگیری میان دولت و رهبران منطقه تیگرای فراتر می‌رود و راه را برای یک رویارویی‌ باز می‌کند که منافع کشورهای همسایه در آن با یکدیگر تلاقی می‌یابند. در پشت نبردها بر سر شهرها و فرودگاه‌ها، اختلافاتی درباره آب‌های نیل، دسترسی به دریای سرخ و جنگ سودان در جریان است؛ در منطقه‌ای که ائتلاف‌ها در آن به‌سرعت تغییر می‌کنند و متحد دیروز به دشمن امروز تبدیل می‌شود.
در سوم اکتبر جاری، نیروهای فدرال با پشتیبانی نیرویی محلی از تیگرای وارد شهر مِکِله، مرکز این منطقه، شدند. «جبهه خلق برای آزادی تیگرای» اعلام کرد که به‌طور موقت عقب‌نشینی کرده است؛ این در حالی بود که این جبهه در آغاز حمله جدید، کنترل سه فرودگاه شمالی را به دست گرفته بود. با این حال، سقوط شهر به معنای تعیین تکلیف جنگ نیست؛ زیرا نیروهای دولتی پیش‌تر، در سال ۲۰۲۰، این شهر را تصرف کرده بودند، اما هفت ماه بعد آن را از دست دادند.
ریشه‌های انفجار کنونی به توافق پرتوریا بازمی‌گردد؛ توافقی که در نوامبر ۲۰۲۲ به جنگی دو ساله پایان داد که بنا بر برآوردهای اتحادیه آفریقا، بیش از ۶۰۰ هزار کشته بر جای گذاشت. بندهای اساسی این توافق همچنان اجرا نشده‌اند؛ غرب تیگرای خارج از کنترل این منطقه باقی مانده و روند خلع سلاح نیروهایی که خلع سلاح خود را به عقب‌نشینی نیروهای اریتره مشروط کرده بودند، نیز کامل نشده است. به این ترتیب، درگیری‌های گسترده متوقف شدند، اما دلایل مناقشه همچنان پابرجا ماندند.
سپس شکاف در داخل تیگرای عمیق‌تر شد و گتاتچو رضا، رئیس پیشین دولت موقت این منطقه، به اردوگاه آبی احمد، نخست‌وزیر اتیوپی، پیوست؛ در حالی که دبره‌تسیون گبریمایکل، رهبر جبهه، اداره منطقه را بر عهده گرفت. تنش‌ها پس از لغو ثبت «جبهه» به‌عنوان یک حزب سیاسی و غیبت تیگرای در انتخابات سراسری افزایش یافت. در سپتامبر گذشته، هفت گروه مسلح، از جمله «جبهه»، شبه‌نظامیان «فانو»ی امهری و «ارتش آزادی‌بخش اورومو»، ائتلافی را برای سرنگونی دولت اعلام کردند.
مهم‌ترین تحول از اریتره سرچشمه گرفت؛ کشوری که در جنگ قبلی، زمانی که نیروهایش در کنار ارتش اتیوپی می‌جنگیدند، از نزدیک‌ترین شرکای آبی احمد بود. اما امروز آدیس‌آبابا اریتره را به تأمین مالی شورشیان متهم می‌کند، در حالی که اسمره این اتهام را رد می‌کند. اریتره در اول اکتبر جاری روابط دیپلماتیک خود را قطع کرد؛ این اقدام پس از بسته‌شدن سفارت اتیوپی در اسمره و اخراج ۱۰ دیپلمات اریتره‌ای از اتیوپی صورت گرفت و بحران را از مرحله بدگمانی به مرحله قطع روابط کشاند.
در پس این چرخش، اختلافی عمیق‌تر درباره دریا قرار دارد. اریتره که از توافق پرتوریا کنار گذاشته شده بود، با نگرانی به مطالبه آبی احمد برای دسترسی حاکمیتی به دریا می‌نگرد و از تلاش برای تصرف بندر عصب با توسل به زور بیم دارد. از این رو، به نظر می‌رسد سیاست این کشور تابع هدفی ثابت است: جلوگیری از شکل‌گیری قدرتی نیرومند در اتیوپی که مرزها و سواحل آن را تهدید کند. در جنگ قبلی، دشمن اریتره رهبری تیگرای بود؛ اما اکنون، از نگاه این کشور، دولت آبی احمد به منشأ خطر تبدیل شده است.
منابع آگاه از نزدیک‌شدن منافع اسمره و «جبهه» سخن می‌گویند؛ نزدیکی‌ای که هدف آن حفظ تیگرای به‌عنوان مانعی در برابر فشار اتیوپی است. همچنین منابع محلی از عبور سربازانی سخن گفته‌اند که گفته می‌شود اریتره‌ای هستند و از شهرک‌های نزدیک مرز گذشته‌اند. با این حال، این اطلاعات به‌طور مستقل تأیید نشده‌اند و اریتره نیز دولت اتیوپی را متهم می‌کند که برای توجیه حمله به این کشور، ادعاهایی ساختگی مطرح می‌کند. مسئله مداخله نظامی مستقیم همچنان همان نقطه تعیین‌کننده‌ای است که جنگ داخلی را از رویارویی گسترده‌تر منطقه‌ای جدا می‌کند.
در مقابل، مصر اختلافات خود با اتیوپی را در چارچوب شبکه‌ای از همکاری با اریتره و سومالی قرار داده است؛ شبکه‌ای که عبدالفتاح البرهان، فرمانده ارتش سودان، نیز به آن پیوسته است. رهبران این کشورها در نشستی که چهارم اکتبر جاری در العلمین جدید برگزار شد، تأکید کردند که مدیریت دریای سرخ به کشورهای ساحلی مربوط است، اقدامات یک‌جانبه‌ای را که به کشورهای پایین‌دست آسیب می‌رساند رد کردند و سازوکاری دوره‌ای برای هماهنگی امنیت منطقه‌ای به تصویب رساندند؛ بی‌آنکه نامی صریح از اتیوپی ببرند.
آدیس‌آبابا این مواضع را در بستر مناقشه بر سر «سد النهضه» تفسیر می‌کند؛ سدی که اتیوپی در سپتامبر ۲۰۲۵، بدون دستیابی به توافقی الزام‌آور درباره جریان آب، افتتاح کرد. این کشور در واکنش تأکید کرده است که سرزمینش حدود ۸۵ درصد آب نیل را تأمین می‌کند و به دریای سرخ نزدیک است و در عین حال، درباره استفاده از گروه‌های مسلح علیه خود هشدار داده است. اما قاهره بر این باور است که امنیت آبی را نمی‌توان از توازن قدرت در محیط پیرامونی اتیوپی جدا دانست.
جنگ سودان نیز بر پیچیدگی اوضاع می‌افزاید. منابع آگاه از وجود اردوگاهی در غرب اتیوپی برای آموزش حدود ۴۳۰۰ جنگجو به نفع «نیروهای پشتیبانی سریع» خبر داده‌اند؛ در حالی که ارتش سودان، آدیس‌آبابا را به حمایت از دشمنان خود متهم می‌کند. در جهت مقابل، اتیوپی نیز سودان و مصر را به حمایت از شورشیان متهم کرده است، بی‌آنکه شواهد علنی ارائه دهد. هر دو کشور این اتهامات را رد می‌کنند، اما تبادل چنین اتهاماتی نشان می‌دهد که چگونه منازعات داخلی می‌توانند به ابزارهای فشار میان دولت‌ها تبدیل شوند.
از نظر نظامی، ارتش اتیوپی به لطف جنگنده‌ها و پهپادها برتری هوایی خود را حفظ کرده است، در حالی که نیروهای تیگرای پس از توافق قبلی، سلاح‌های سنگین خود را تحویل دادند. با این حال، توانمندی‌های ائتلاف شورشی گسترش یافته و گزارش‌هایی درباره حملات پهپادی و انفجارهایی دور از جبهه‌های شمالی منتشر شده است. همچنین پیوستن نیروهایی که پیش‌تر در کنار دولت می‌جنگیدند، دامنه رویارویی را گسترش می‌دهد و باعث می‌شود کنترل شهرها در مقایسه با توانایی تأمین امنیت جاده‌ها و فرسوده‌کردن نیروهای رقیب، اهمیت کمتری پیدا کند.
پیامدهای درگیری از مرزهای اتیوپی فراتر می‌رود. منابع آگاه از طرح‌هایی برای خارج‌کردن بیش از سه هزار سرباز اتیوپیایی از سومالی خبر می‌دهند؛ سربازانی که در مقابله با «جنبش الشباب» مشارکت دارند. بازگرداندن این نیروها می‌تواند فشار بر ارتش اتیوپی در داخل کشور را کاهش دهد، اما ممکن است خلأ امنیتی در کشور همسایه، سومالی، ایجاد کند و نگرانی‌ها درباره تأثیر جنگ بر ثبات منطقه را افزایش دهد.
در این میان، شکنندگی اقتصاد نیز خود را نشان می‌دهد. جاده و خط راه‌آهن جیبوتی که بخش عمده واردات اتیوپی، از جمله سوخت، از طریق آن‌ها منتقل می‌شود، از منطقه عفر می‌گذرند؛ منطقه‌ای که شورشیان به سوی آن پیشروی کرده‌اند. هرگونه اختلال در این مسیر می‌تواند قیمت‌ها را افزایش دهد و روند تأمین کالاها را مختل کند. جنگ همچنین تولید طلا در تیگرای را تهدید می‌کند و بر برنامه تأمین مالی بین‌المللی به ارزش ۳.۴ میلیارد دلار فشار می‌آورد؛ آن هم در شرایطی که بدهی‌های اتیوپی و زمان‌بندی بازپرداخت آن‌ها در حال بازتنظیم است.
بنابراین، آینده بحران تنها به این بستگی ندارد که چه کسی پرچم خود را بر فراز مکله برافرازد؛ بلکه به تصمیم اریتره درباره مداخله، امنیت مسیر جیبوتی و توانایی دولت برای تحمل هزینه‌های مالی نیز وابسته است. مصر ممکن است از سرگرم‌شدن ارتش اتیوپی به جبهه شمالی، بدون ورود مستقیم به جنگ، منافعی به دست آورد. اما ادامه بسیج نیروها و اتهام‌زنی‌ها، خطر تبدیل‌شدن این مناقشه به زنجیره‌ای از رویارویی‌های به‌هم‌پیوسته را افزایش می‌دهد؛ رویارویی‌هایی که مهار آن‌ها با توافقی محلی دشوار خواهد بود، زیرا طرف‌های درگیر اکنون امنیت خود را به موازنه قدرت در خارج از مرزهایشان گره زده‌اند.