تصویر واقعی منطقه ما… بدون آرایش هوش مصنوعی

در پایان هفته گذشته، در جریان یک همایش فکری عربی، دیپلماتی درباره واقعیت جهان عرب با صراحتی بدبینانه سخن گفت که در میان دیپلمات‌های حرفه‌ای چندان معمول نیست.
او در سخنانی که «از صمیم قلب» بیان کرد و عمداً نخواست آن‌ها را از پیش بنویسد، گفت: «اوضاع ما بد است و اصلاً روبه‌راه نیست.» سپس به تشریح جزئیات برخی ناکامی‌ها و ابهام‌های موجود در وضعیت کنونی جهان عرب پرداخت و از چالش‌هایی سخن گفت که منطقه ما در شرایط بین‌المللی‌ای که همگی از آن آگاهیم، با آن‌ها روبه‌روست.
این سخنان باعث شد من نیز روز بعد، در گفتارم، صریح باشم... و از اذعان به کوتاهی‌ها و قصور خودداری نکنم.
با این حال، بی‌آنکه خود را درگیر اعداد و آمارهایی کنم که عمق بحران ما را تأیید می‌کنند و نیز بی‌آنکه در «خودزنی» و سرزنش افراطی خویش زیاده‌روی کنم، به این نکته اشاره کردم که بحران ما بخشی از مجموعه‌ای از بحران‌هاست که از «بحران رهبری جهانی» تأثیر می‌پذیرند.
در واقع، در میان قدرت‌های بزرگ ــ چه کشورها و چه نهادها ــ که سازوکارهای تصمیم‌گیری، حل بحران‌ها و تعیین اولویت‌ها را کنترل می‌کنند، هیچ راهبرد منسجم و استواری به چشم نمی‌خورد. از همین رو، اکنون نتیجه را در قالب سردرگمی، شرط‌بندی‌های نادرست و تردید در اتخاذ راه‌حل‌های زودهنگام برای بحران‌هایی می‌بینیم که در معرض تشدید قرار دارند... مگر آنکه برای مهار آن‌ها و محدود کردن سریع پیامدهایشان اقدام شود.
در جهان عرب ما، بحران‌هایی وجود دارد که برخی از آن‌ها سرنوشت مناطق حساسی از این جهان را تحت تأثیر قرار می‌دهند و برخی دیگر پیامدهای سیاسی، نظامی و اقتصادی گسترده‌ای در سطح سراسر جهان دارند.
برای مثال، وضعیت خطرناک و انفجاری در خلیج، نباید به مرحله‌ای که اکنون رسیده است، می‌رسید؛ چه رسد به اینکه ــ خدا نکند ــ به آنچه ممکن است در آینده به آن بینجامد، منتهی شود... اگر امکان یافتن جایگزینی معقول و الزام‌آور برای «توافق هسته‌ای ایران» وجود داشت.
بر این اساس، ادامه خلأ ناشی از نبود چارچوبی که ایران را به یک «توافق» جایگزین ملزم کند، افسار را برای راست‌گرایان اسرائیلی رها کرد تا تنش‌ها را تشدید کنند، دیگران را به دام بیندازند، تحریک کنند و دامنه اقدامات خود را گسترش دهند؛ آن هم با حمایت و پشتیبانی بی‌قیدوشرط واشنگتن و «لابی» انجیلی‌های تندرو. بدین‌ترتیب، سرسختی «بازهای» تهران ــ خواه آگاهانه و خواه ناآگاهانه ــ این فرصت را در اختیار بنیامین نتانیاهو و دارودسته افراطی‌اش قرار داد: نخست، برای ویران کردن غزه و تلاش در جهت محو فلسطین، هم به‌عنوان یک ملت و هم به‌عنوان یک آرمان؛ و دوم، برای از بین بردن همه امکان‌های صلح با «همسایگان» اسرائیل، با توسل به بهانه‌های دفاعی، چه در لبنان، چه در عراق و چه در یمن و سپس، در مرحله بعد، سوریه.
تردیدی نیست که «امنیت انرژی» در سطح جهان مسئله‌ای بسیار حساس است و نه واشنگتن و نه پایتخت‌های غربیِ حامی آن در جنگ علیه ایران، در این زمینه کوتاه نخواهند آمد. از همین رو، مسئله «تضمین آزادی کشتیرانی» از تنگه‌های هرمز و باب‌المندب به موضوعی تبدیل شده که تقریباً اجماعی بر سر آن وجود دارد؛ حتی در میان پایتخت‌های غربی‌ای که اولویت‌های دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، را به‌طور کامل نمی‌پذیرند.
در مقابل، در افق نشانه‌ای دیده نمی‌شود که موضع آمریکا بتواند چندان بر سکوت مسکو و پکن درباره این دو تنگه حیاتی تکیه کند؛ تنگه‌هایی که برای همه کشورهای «شورای همکاری خلیج» در اولویت قرار دارند. این در حالی است که سیاست‌های کنونی ترامپ، که بر تلاش برای جلب رضایت «کرملین» در ارتباط با جنگ روسیه و اوکراین استوار است، نگرانی فزاینده‌ای را در اروپا برانگیخته است.
از سوی دیگر، به نظر گروهی از ناظران، سرگرم شدن غرب به آنچه در خاورمیانه می‌گذرد و به خطاهایی که ممکن است در این منطقه مرتکب شود ــ خطاهایی که یا بر محاسبات نادرست استوارند یا بر محاسبات اسرائیلی ــ به چین فرصت می‌دهد تا با آسودگی خاطر، بر اجرای بلندپروازی‌های فناورانه و اقتصادی خود در سطح جهان تمرکز کند.
از دست دادن توان «مهار» در منطقه‌ای ملتهب مانند خاورمیانه، واقعیتی بسیار خطرناک است.
تلاش برای یافتن گزینه‌های عملی و کارآمد که بتوانند مانع لغزش بیشتر به سوی فاجعه شوند، اکنون بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد؛ به‌ویژه در شرایطی که مهار تسلیحاتی از طریق «طرف‌های ثالث» از میان رفته است، یا گروه‌های افراطیِ برخوردار از پشتوانه دولتی یا مزدور، از سردرگمی‌ها و اختلاف‌نظرها سوءاستفاده می‌کنند تا تنشی فاجعه‌بار در سطح منطقه ایجاد کنند.
درست است که در حال حاضر نگاه‌ها به سوی ایران و تصمیمی دوخته شده که واشنگتن درباره آن خواهد گرفت، اما وضعیت فلسطین از هر نظر فاجعه‌بار شده است. همچنین، چشم‌انداز در دو جبهه گسترش‌طلبی اسرائیل به بهای لبنان و سوریه، به‌هیچ‌وجه امیدوارکننده نیست. در اینجا، به‌ویژه در مورد سوریه، باید برداشت‌ها و محاسبات ترکیه را زیر نظر گرفت؛ آن هم در شرایطی که راست‌گرایان اسرائیلی آشکارا می‌کوشند آنکارا را به درگیری با «جهان مسیحیت» بکشانند؛ درگیری‌ای که از یونان و قبرس آغاز می‌شود.
فراتر از این، اگر به یاد بیاوریم که نخست‌وزیر اسرائیل نقشه «از فرات تا نیل» را در برابر رسانه‌های جهان بالا برد، باید به ابزارهایی توجه کنیم که اسرائیل می‌تواند برای جهت دادن به تحولات و به حرکت درآوردن اوضاع به کار گیرد.
این ابزارها از بهره‌برداری از مسئله «سد بزرگ النهضه» به سود اتیوپی آغاز می‌شوند و به تأمین مسیرهای جایگزین برای کانال سوئز ــ شریان حیاتی اقتصاد مصر ــ ختم نمی‌شوند. در این میان، نباید از تلاش نتانیاهو برای به دست آوردن جای پایی در «سومالی‌لند» غافل شد؛ اقدامی که می‌تواند از این جهت به سود آدیس‌آبابا باشد که دسترسی آن به دریا را تأمین می‌کند و در نتیجه، آن را از نیاز به دادن امتیاز به همسایگان عرب خود رها می‌سازد.
این‌ها تصویری فشرده از وضعیت نگران‌کننده‌ای است که منطقه عربی ما در آن به سر می‌برد.
به باور من، چنین تصویری مستلزم اندیشیدن جدی است؛ نه سرگرم شدن به نشانه رفتن انگشت اتهام، نه ردوبدل کردن اتهامات و نه گشودن جبهه‌های فرعی.