چهره‌ای دیگر از سوریه

آخرین سفرم به دمشق، در میان هفت سفری که از اواخر سال ۲۰۲۴ تاکنون انجام داده‌ام، تجربه‌ای متمایز بود. مهم‌ترین وجه تمایز آن، مشارکت در تجربه‌ای عملی با سوری‌هایی بود که خارج از چارچوب روابط دوستانه و خویشاوندی قرار داشتند؛ روابطی که در سفرهای پیشین عادت داشتم خود را در آن‌ها درگیر کنم.
نکته جالب این بود که این تجربه نیز مانند بسیاری از تجربه‌های دیگر، با دعوت یکی از دوستان برای پیوستن به یک گروه فرهنگی ـ اجتماعی در واتس‌اپ آغاز شد. تصور کردم این گروه نیز از همان گروه‌هایی است که سوری‌ها برای اهداف گوناگون به تشکیل آن‌ها عادت دارند؛ اما محور اصلی آن، بحث و تلاش برای بررسی مسئله سوریه و راه‌های حل‌وفصل آن بود؛ موضوعی که سال‌ها درباره‌اش بحث کرده‌ایم، بی‌آنکه به نتایج رضایت‌بخشی برسیم. این گروه‌ها همچنان پابرجا هستند و تعدادشان نیز بیشتر می‌شود.
برخلاف عادت همیشگی‌ام که با احتیاط برخورد می‌کنم و از ورود به گروه‌های جدید سر باز می‌زنم، این بار پذیرفتم. با نخستین نگاه‌ها به مطالب منتشرشده و بحث‌های درگرفته در گروه، روحیه‌ای متفاوت و سطح بالایی از مسئولیت‌پذیری و تعامل میان اعضا را مشاهده کردم. زبان گفت‌وگو درباره پدیده‌ها، اطلاعات و رویدادها، و نیز در بحث درباره آن‌ها، آرام و واقع‌بینانه بود.
همچنین جنبه عملی این تلاش را در پیگیری فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی و تعامل مثبت با آن‌ها دیدم؛ فعالیت‌هایی که سرانجام به سازمان‌دهی مشارکت‌های گروهی در آن‌ها می‌انجامید. از جمله این فعالیت‌ها، بازدید از روستاها و مؤسسات، برگزاری نشست‌های فرهنگی و معرفتی درباره مسائل و موضوعاتی بود که در چارچوب گروه انتخاب می‌شدند؛ همچنین بازدید از نمایشگاه‌های هنری و نمایشگاه‌های محصولات صنایع‌دستی و مواد غذایی که نهادهای محلی یا افراد در شهرها و روستاهای سوریه برگزار می‌کردند. این‌ها تنها بخشی از دامنه گسترده فعالیت‌هایی است که پیش روی اعضای گروه قرار دارد و آنان می‌توانند درباره آن‌ها به توافق برسند و تا حد امکان به آن‌ها بپردازند.
طبیعتاً فعالیتی با چنین روحیه‌ای و با این گستره وسیع از علایق، بدون برخورداری از توانایی‌های مالی و اداری امکان‌پذیر نیست. حل مسئله نخست آسان بود: اتکا به منابع شخصی. به این معنا که هزینه فعالیت‌ها و کارهایی که مثلاً مستلزم سفر و غذا هستند، بر عهده کسانی است که آن‌ها را انجام می‌دهند؛ در حالی که هماهنگ‌کنندگان و مدیران این کارها و فعالیت‌ها، فرصت‌هایی مناسب‌تر و کم‌هزینه‌تر فراهم می‌کنند، برنامه‌های اجرایی را تدوین می‌کنند و تماس‌های لازم را با افراد و نهادهای مرتبط با موفقیت فعالیت‌ها برقرار می‌سازند. بدین ترتیب، چرخه موفقیت ابتکارهای گروه با مشارکت، پذیرش و رضایت همگان کامل می‌شود.
هماهنگ‌کنندگان گروه ـ که در عمل مدیران آن هستند ـ افرادی داوطلب‌اند که از رضایت اعضای گروه برخوردارند. آنان غالباً به نخبگان حرفه‌ای و دانشگاهی بلندپایه تعلق دارند و از تجربه‌ها و روابطی انباشته برخوردارند که به آن‌ها کمک می‌کند وظایفشان را با سهولت و روانی انجام دهند.
فهرستی از تفاهم‌ها نیز به این امر کمک می‌کند؛ تفاهم‌هایی که بر کنار گذاشتن مسائل اختلاف‌برانگیز، تقویت زمینه‌های توافق و کاهش احتمال سوءتفاهم و منحرف شدن از هدفی استوارند که گروه بر اساس آن، یعنی روابط محبت‌آمیز، برادری و مشارکت میان اعضایش، شکل گرفته است. این روحیه نه‌تنها در روابط میان اعضای گروه، بلکه در برادری آنان با سوری‌های خارج از گروه نیز نمود دارد.
اعضای گروه تا آنجا که ممکن است می‌کوشند ارزش‌های والای انسانی و مشارکتی حاکم بر گروه را در جامعه گسترش دهند. این تلاش، یکی از اهداف اساسی سوری‌هاست و به آنان کمک می‌کند از مرحله پس از جنگ عبور کنند و سوریه را از نو بسازند؛ نه صرفاً به معنای اقتصادی آن، بلکه به مفهومی فراگیر که کشور را قادر سازد در داخل به زندگی و پیشرفت ادامه دهد و در خارج نیز در سطوح منطقه‌ای و بین‌المللی نقشی واقعی ایفا کند.
سیاست دغدغه و مشغله اصلی این گروه نیست؛ جامعه است که در کانون توجه آن قرار دارد. این امر نشان‌دهنده دوراندیشی اعضای گروه، یا دست‌کم بیشتر آن‌ها، در پرهیز از مسائلی است که اختلاف‌ها و شکاف‌های موجود یا احتمالی را برمی‌انگیزند.
البته این به معنای فاصله گرفتن از سیاست در مفهوم عام آن، یعنی علم و هنر اداره جوامع، نیست؛ بلکه چنین رویکردی از طریق تقویت جامعه به سیاست خدمت می‌کند: با تحکیم روابط میان نهادها و مؤسسات از یک سو و میان افراد از سوی دیگر، ایجاد تجربه‌های مشارکتی، شکل دادن به تفاهم‌های عملی و برداشتن گام‌های اجرایی که زندگی را بهبود می‌بخشند، کیفیت آن را ارتقا می‌دهند و توانایی مردم را برای مشارکت افزایش می‌دهند.
هدف این مقاله ستایش این تجربه نیست، بلکه توضیح برخی از جنبه‌های آن است. همچنین هدف، افشای هویت گروه نیست؛ گروهی که فعالیتش علنی است و شفافیت آن از همه تجربه‌های شفافیت در سوریه امروز فراتر می‌رود. مقصود این است که بگویم تجربه‌های سوری دیگری نیز وجود دارند ـ و این تنها یکی از آن‌هاست ـ که تفاوت خود را با تصاویر رایج و متداول تأیید می‌کنند؛ تصاویری که شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌ها و فضای عمومی سوگواری و شکوه‌سرایی آن‌ها را برجسته می‌کنند.
از جمله این تصاویر، این تصور است که سوریه کشوری گرفتار مشکلات، بحران‌ها، اختلاف‌ها و منازعات است؛ مشکلاتی که از سیاست، موضوعات و رویدادهای آن آغاز می‌شوند و به اقتصاد با مسائل، کاستی‌ها و سردرگمی‌هایش می‌رسند و سپس جامعه را در بر می‌گیرند؛ جامعه‌ای که در آن شکاف‌هایی وجود دارد و اعضای گروه ملی بر اساس پیشینه‌هایی که زیر هویت سوری قرار می‌گیرند، در روابط خود با یکدیگر به تحقیر و آزار هم می‌پردازند.
همه این مسائل، تا اندازه‌ای، وجود دارند؛ اما نباید تنها بر آن‌ها تمرکز کرد، زیرا زندگی، هرقدر هم شرایط دشوار باشد، از حرکت بازنمی‌ایستد و همواره با مشکلات و دشواری‌ها همراه است.
هدف، صرفاً برجسته کردن تفاوت‌ها نیست؛ هرچند این کار برای تمایز قائل شدن میان آنچه این گروه و گروه‌های مشابه آن در میان افراد و جمعیت‌های سوری نمایندگی می‌کنند، از یک سو، و دیگر سوری‌ها و گروه‌هایی که در سوریه و پیرامون آن هیاهو به پا می‌کنند، از سوی دیگر، اهمیت دارد.
این گروه‌ها و افراد، در ظاهر به دو اردوگاه متخاصم تقسیم می‌شوند؛ اردوگاه‌هایی که فرصت‌های پیشرفت سوریه را از میان می‌برند و حتی آینده کشور و نسل‌های بعدی آن را به مخاطره می‌اندازند؛ کشوری که مردمش برای بهتر شدن اوضاع، بهای سنگینی پرداخته‌اند.