فرصت‌های موفقیت دیپلماسی پس از نشست پاریس

هرچه روزها می‌گذرد و هنوز اعلام نهایی مبنی بر پایان جنگ آمریکا، اسرائیل و ایران منتشر نشده است، تردیدها درباره امکان ازسرگیری دورهای تازه درگیری همچنان پابرجا می‌ماند؛ به‌ویژه آنکه وضعیت «نه جنگ و نه صلح» بر همه طرف‌ها فشار وارد می‌کند. حوادث امنیتی در تنگه هرمز و عملیات نظامی محدود علیه اهداف ایرانی نیز ممکن است روی هم انباشته شوند و ناگهان به انفجار بینجامند و منطقه را به نقطه آغاز بازگردانند؛ نقطه‌ای که در آن، جنگ این بار می‌تواند خشونت‌بارتر و گسترده‌تر باشد.
از همین رو، تلاش‌ها برای یافتن راه‌حلی سیاسی به‌روشنی شدت گرفته است. یکی از برجسته‌ترین این تلاش‌ها «نشست شش‌جانبه» وزیران خارجه سعودی، قطر، فرانسه، آلمان، ایتالیا و بریتانیا بود که دهم نوامبر جاری در پاریس برگزار شد. بیانیه مشترک این نشست بر حمایت از میانجیگری، ازسرگیری کشتیرانی امن در تنگه هرمز مطابق با حقوق بین‌الملل و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای تأکید کرد.
اهمیت این نشست در آن است که کشورهای شرکت‌کننده دریافته‌اند امنیت خلیج، یکی از پایه‌های اساسی هر توافق آینده میان ایالات متحده و ایران است. همچنین حضور سعودی که از میانجیگری قطر حمایت می‌کند، در کنار حضور چهار کشور اروپایی، به معنای وجود تحرک دیپلماتیک غربی است که خواهان آن است که جنگ بار دیگر از سر گرفته نشود.
«نشست شش‌جانبه» پس از گفت‌وگوهای نخست‌وزیر قطر، محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، با دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، و معاون او، جی‌دی ونس، برگزار شد؛ گفت‌وگوهایی که پس از تماس‌های فشرده قطر با تهران صورت گرفت.
دوحه در پی این تماس‌ها اعلام کرد که در نزدیک کردن مواضع طرف‌های ذی‌ربط پیشرفت‌هایی حاصل شده است، بی‌آنکه از تفاهم مشخصی با چارچوبی نهایی و کامل پرده بردارد. به‌ویژه آنکه شکاف میان شروط ایران و آمریکا همچنان گسترده است و هر طرف از دیگری می‌خواهد پیش‌قدم شود؛ وضعیتی که حاصل فقدان اعتماد میان آن دو و تردید هر طرف نسبت به نیت‌های طرف مقابل است.
اگر به مشارکت سعودی در «نشست شش‌جانبه» بازگردیم، درمی‌یابیم که ریاض با همه طرف‌ها کانال‌های ارتباطی دارد و آگاه است که تداوم اختلال در کشتیرانی و حملات فرامرزی، امنیت انرژی و ثبات اقتصادی در خلیج و جهان را تهدید می‌کند. همین امر به این کشور امکان می‌دهد با طرف‌های مختلف ارتباط برقرار کند و، هرچند به‌طور نسبی، بر مواضع آن‌ها تأثیر بگذارد تا از شدت اختلاف‌ها بکاهد و دیدگاه‌ها را به یکدیگر نزدیک کند.
از این منظر، پادشاهی سعودی می‌تواند با هماهنگی شرکای منطقه‌ای، در تدوین ترتیباتی کمک کند که پیش از هر چیز منافع کشورهای خلیج را در نظر بگیرد و مانع از آن شود که توافق احتمالی به تفاهمی دوجانبه و ناقص تبدیل شود که پیامدهایش به همسایگان ایران واگذار شود. بااین‌حال، موفقیت نقش سعودی به تعهدات روشن ایران درباره احترام به حاکمیت کشورهای عربی همسایه، جلوگیری از حمله به تأسیسات غیرنظامی و مسیرهای دریایی و توقف حمایت از هسته‌هایی نیاز دارد که آشوب برمی‌انگیزند یا به نفع «سپاه پاسداران» جاسوسی می‌کنند.
هم‌زمان با این تلاش‌ها، در واشنگتن، پایتخت آمریکا، دونالد ترامپ تصمیم گرفت ــ دست‌کم تا این لحظه ــ حملات نظامی تازه علیه ایران را به تعویق بیندازد و فرصت دیگری به میانجیگری بدهد؛ درحالی‌که محاصره دریایی بنادر و کشتی‌های ایرانی همچنان ادامه دارد. این موضع به دولت آمریکا فضای مانور بیشتری می‌دهد و نیاز آن را به دستیابی فوری به توافقی ناپخته، یا توافقی که ترامپ را در جایگاه «بازنده» نشان دهد، کاهش می‌دهد؛ تصویری که رئیس‌جمهوری با تمام توان از آن پرهیز می‌کند و حاضر نخواهد شد به رهبری ایران پیروزی‌ای، هرچند نمادین، اعطا کند. به‌ویژه آنکه شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای به معنای کاهش توانایی ترامپ برای ادامه فشار نیست. این مسئله ایجاب می‌کند که تهران ارزیابی واقع‌بینانه‌ای داشته باشد و در دام آرزوهای افراطی و ناممکن نیفتد.
در مقابل، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، بر اجرای هفت شرط از سوی واشنگتن پیش از ازسرگیری مذاکرات و بازگشایی تنگه هرمز پافشاری می‌کند. تهران از طریق این شروط خواهان رفع محاصره، کاهش تحریم‌ها و دریافت تضمین‌هایی است که مانع ازسرگیری دوباره جنگ شود. اما آنچه واشنگتن را از پذیرش شروط ایران بازمی‌دارد، نگرانی‌اش از این است که اعطای امتیازهای اقتصادی پیش از رسیدگی به پرونده ذخایر اورانیوم با غنای بالا و ترتیبات کشتیرانی در تنگه هرمز، به‌منزله پاداشی به تهران تلقی شود و آن را به سمت سرسختی بیشتر سوق دهد.
شاید بتوان این گره را از طریق تفاهمی مرحله‌ای گشود؛ تفاهمی که بر تعهد هم‌زمان تهران و واشنگتن استوار باشد و با اقداماتی مشخص برای کاهش تنش دریایی و توقف حملات به تأسیسات غیرنظامی آغاز شود. در مقابل، آمریکا نیز با کاهش برخی محدودیت‌های اقتصادی و بشردوستانه و آزادسازی مشروط منابع مالی‌ای گام‌هایی بردارد که برای خرید غذا، دارو و مایحتاج روزمره شهروندان به کار گرفته شوند. این اقدامات می‌تواند مقدمه‌ای برای ازسرگیری ارتباط عملیاتی میان ایران و «آژانس بین‌المللی انرژی اتمی» باشد و راه را برای مذاکرات هسته‌ای درباره سرنوشت اورانیوم با غنای بالا و آینده کل برنامه هسته‌ای هموار کند.
هنگامی که چرخ مذاکرات در مسیر درست به حرکت درآید، می‌توان پرونده‌های مختلف را در دو مسیر بررسی کرد: مسیر آمریکا ـ ایران و مسیر خلیج ـ ایران؛ زیرا مسائل منطقه‌ای فوری و مهمی وجود دارند، از جمله روابط دوجانبه، شبه‌نظامیان و حملاتی که کشورهای خلیج را هدف قرار داده‌اند.
«نشست پاریس» چارچوبی سیاسی برای حمایت از توافق احتمالی میان تهران و واشنگتن فراهم کرده است و در حکم پشتیبانی اروپایی ـ سعودی از تلاش‌های قطر است. بااین‌حال، این نشست عصای جادویی نیست که بتواند معجزه کند و میانجیگری قطر را به‌سرعت به نتیجه برساند؛ مگر آنکه انعطاف‌پذیری واقعی و نیت‌های عملی ایران برای صلح وجود داشته باشد و آمریکا نیز تعهدی بلندمدت بپذیرد؛ تعهدی که خلیج را از وضعیت رکودی خارج کند که به اقتصادهای منطقه آسیب رسانده و بر سراسر جهان تأثیر گذاشته است!