لبنان میان استدلال‌های فرسوده و واقعیت فرساینده

ناگزیر باید بارها و بارها به موضوع جدل بی‌حاصل و بن‌بست‌رسیده در لبنان بازگشت. دهه‌هاست، و به‌ویژه از زمان «جنگ پشتیبانی»، دو دیدگاه متقابل در برابر یکدیگر صف کشیده‌اند و لبنانی‌ها را از هم جدا کرده‌اند: یکی می‌گوید کشور با مقاومت «حزب‌الله» نجات می‌یابد و دیگری معتقد است که نجات آن جز با خلع سلاح حزب‌الله و صلح با اسرائیل ممکن نیست.
اگر استدلال نخست در برابر عقل و منطق و تجربه قد علم می‌کند، استدلال دوم به مرحله اشباع رسیده و دیگر توان برداشتن حتی یک گام به جلو را ندارد؛ افزون بر آنکه شنوندگانش را، درحالی‌که خمیازه می‌کشند، خسته و کلافه می‌کند. بدین‌ترتیب، این جدل در گل‌ولای درجا می‌زند و در دست‌وپا زدن در گل‌ولای، اندیشه‌های برتر و پیشرفته‌تر شکل نمی‌گیرند. درحالی‌که حل‌وفصل واقعی مسئله در عرصه عمل ناممکن به نظر می‌رسد و وضعیت نه جنگ و نه صلح میان دولت و حزب ادامه دارد، روشن می‌شود که آمریکایی‌ها و اسرائیلی‌ها و ایرانی‌های امروز، آمریکایی‌ها و مصری‌های سال ۱۹۵۸ نیستند که فرمولی سازش‌آمیز را بر لبنانی‌ها تحمیل کردند؛ همان‌گونه که وحدت از راه اصلاحات نیز توهمی است که پیش‌تر در پایان‌های تأسف‌بار تجربه شهابی آزموده شده است.
این درجا زدن در گل‌ولای ادامه می‌یابد و چنین القا می‌کند که تا هر زمان که خدا بخواهد با ما خواهد ماند؛ حال آنکه کشور رو به زوال می‌رود، مردم روزبه‌روز فقیرتر می‌شوند، جوانان مهاجرت می‌کنند، سرزمین همچنان اشغال‌شده و در معرض اشغال بیشتر است و چنگال نفرت بر جان‌ها چیره می‌شود.
اما طرفداران این دو استدلال، تنها در نکوهش «دولت» با یکدیگر اشتراک دارند؛ دولتی که رئیس‌جمهوری، نخست‌وزیر و فرمانده ارتش نمایندگی‌اش می‌کنند. از نگاه طرفداران مقاومت، این دولت «ازهم‌گسیخته» و «تحت قیمومت» است و از نظر طرفداران خلع سلاح و برقراری صلح، «بزدل» و «همدست».
واقعیت این است که این «دولت» سزاوار نقدهایی است که در موارد متعددی به هدف می‌زنند؛ اما مسئله عمیق‌تر در جای دیگری است. مسئله نه در خصلت‌های سیاستمداران و ساختار روان‌شناختی آنان، و نه حتی در گذشته شخصی و گرایش‌های ضمنی احتمالی‌شان، بلکه پیش از هر دلیل دیگری در ایدئولوژی دولت لبنان نهفته است؛ ایدئولوژی‌ که از مجموعه‌ای شعار تشکیل شده و در رأس آن‌ها «وحدت ملی»، «همزیستی» و اصل «نه غالب و نه مغلوب» قرار دارد. جایگاه نمایندگی‌ که قرار است بیانگر این دولت و ایدئولوژی آن باشد، تا زمانی که این شعارها به شعارهایی مرده تبدیل شده‌اند ــ و درواقع چنین شده‌اند ــ ناگزیر به فلج‌شدگی محکوم خواهد بود.
نخستین نشانه این فلج‌شدگی، که اغلب به آن توجه نمی‌شود، این است که دولت نماینده همه طرف‌های درگیر است؛ امری که بخشی از تقسیم سهم گسترده‌تری به شمار می‌رود که از سه مقام عالی کشور آغاز می‌شود و تا دستگاه‌های مختلف ادامه می‌یابد. این وضع، افزون بر تداوم نظام سهمیه‌بندی، نه‌فقط شکل قدیمی و آشنای آن، بلکه شکل جدیدی را نیز در بر می‌گیرد که از شکاف کنونی منشعب شده است. اگر درست باشد که کارآمدی دولت در لبنان بر فضای تلاقی میان طوایف استوار است، در مقابل نیز درست است که از میان رفتن این تلاقی، امکان وجود دولت و کارآمدی آن را از میان می‌برد.
این فقدان در جلوه‌های گوناگونی آشکار می‌شود: اکثریت مسیحیان هرگونه دلبستگی خود را به وحدت لبنان از دست داده‌اند؛ وحدتی که دیگر در آن چیزی جز کشانده شدن به سوی انتخاب‌هایی بسیار پرهزینه نمی‌بینند، بی‌آنکه در شکل‌گیری آن انتخاب‌ها مشارکتی داشته باشند. شیعیان نیز، به‌استثنای افراد شجاع و بیانیه‌های گذرا و پراکنده‌ای که پیگیری و تداوم ندارند، همچنان از «حزب‌الله» جدا نشده‌اند؛ حزبی که آنچه را نباید بر سر آنان آورده است. در چنین فضایی، سخنان اعتراضی‌ای که در اتاق‌های دربسته ردوبدل می‌شود، صرفاً به کار تخلیه هیجانی می‌آید و جای خشم بزرگ‌تر و سازمان‌یافته‌تر را می‌گیرد.
واقعیت آن است که دو طایفه بزرگ لبنان اکنون پیامدهای تبدیل شدن خود به دو قومیت یا ملیت را درو می‌کنند؛ روندی که در طایفه مارونی آغاز شد، آن‌گاه که این طایفه در دهه پنجاه میلادی در برابر ناصریسم و سپس، از اواخر دهه شصت، در برابر مقاومت فلسطینی ایستاد. تلاش مشابه اهل سنت که با رفیق الحریری آغاز شد، به‌دلیل ترور او به سرانجام نرسید؛ اما یتیمی و جست‌وجوی پدر، به‌جای اتخاذ انتخابی قاطع، همچنان برجسته‌ترین نشانه وضعیت آنان است. در مقابل، «حزب‌الله» با برخورداری از حمایت ایران و نظام اسد، در قومیت‌سازی و ملیت‌سازی از طایفه شیعه موفق شد؛ موفقیتی چشمگیر.
به این ترتیب، آنچه مانع «تصمیم قاطع» می‌شود، مسئله‌ای فنی، مانند ترس از جنگ داخلی و انشقاق ارتش، نیست؛ هرچند این ترس را نباید ساده انگاشت. مانع اصلی، برخورد «تصمیم قاطع» با همان ایدئولوژی دولت است که بر اصل «نه غالب و نه مغلوب» بنا شده است. زیرا پیروزی هر یک از دو نظریه «مقاومت» و «خلع سلاح و صلح»، طرفی غالب و طرفی مغلوب بر جای می‌گذارد؛ وضعیتی که آن ایدئولوژی و نیز «همزیستی» تاب تحملش را ندارند.
ازاین‌رو، گذار به دولتی مبتنی بر «تصمیم قاطع»، به‌شکلی مستقیم و بنیادین با خود دولت و ایدئولوژی آن برخورد می‌کند؛ دولتی که خود به مسئله اصلی تبدیل می‌شود. در نتیجه، بحث درباره وضعیت کنونی، خواه بخواهیم و خواه نخواهیم، به‌طور خودکار به بحث درباره خودِ همبستگی ملی لبنان پیوند می‌خورد.
اگر این پیوند در زمره آن «ناگفته‌هایی» قرار گرفته باشد که بسیاری، هر یک به دلیلی، تمایل دارند انکارش کنند، این امر معادله‌ای را که امروز با سنگینی و فشار فلج‌کننده‌اش روبه‌رو هستیم، از میان نمی‌برد. این معادله از مرزهای لبنان فراتر می‌رود و کشورهای مشرق عربی را نیز در بر می‌گیرد، هرچند در لبنان آشکارتر و زننده‌تر است. در عراق نیز با وضعیتی از فلج‌شدگی روبه‌رو هستیم که تفاوت چندانی با وضعیت لبنان ندارد.
شاید به‌درستی گفته شود که رویارویی با نقشه‌های موجود کشورها، مأموریتی دشوار و با نتایجی نامطمئن است. اما ما بار دیگر جز این نمی‌توانیم که درباره آنچه رخ نداده گمانه‌زنی کنیم، بی‌آنکه بتوانیم به حکمی قطعی برسیم. در مقابل، درباره آنچه رخ داده می‌توان با قطعیت از ناکامی تجربه و شکست الگوی زندگی «وحدت‌گرایانه» سخن گفت؛ الگویی که زمان را به دو نیمه تقسیم می‌کند: نیمه‌ای برای جنگ و نیمه‌ای برای انتظار جنگ.