مرحبا به سبیل‌ها

نوامبر، در فرانسه ماه سبیل‌هاست. موهایی که بالای لب می‌رویند، در بسیاری از فرهنگ‌ها به نماد مردانگی تبدیل شده‌اند.
فلانی از روستای عربی‌اش کوچ کرد و برای تحصیل به غرب رفت. دو ماه بعد، نامه‌ای همراه با عکسی از خودش برای خانواده‌اش فرستاد. مادرش دست بر سینه کوبید و پدرش غمگین شد. این پسر ماست؟ چطور دلش آمد که خودش را شبیه خارجی‌ها کند و سبیلش را بتراشد؟
در فیلم‌های مصری سبیل‌هایی دیدیم که «شاهین می‌توانست روی آن‌ها بایستد». از عشیره‌نشینان عراق شنیدیم که هنگام دادن وعده، دستشان را تا کناره لب بالا می‌آورند و می‌گویند: «این را از همین سبیل بپذیر». حرکتی که نشان‌دهنده سوگند و تأکید است. صدام حسین در سخنانش بارها به سبیل‌ها اشاره می‌کرد؛ گاه در مقام ستایش و گاه برای تهدید. خوانده‌ام که او چند تار از سبیلش را در مسجد ام‌المعارک به جا گذاشته بود، اما فرصتی برای راستی‌آزمایی این خبر نیافتم.
تا اواسط قرن گذشته، سبیل همچنان در اروپا و به‌طور کلی در غرب، نماد صلابت و مردانگی بود؛ به‌ویژه اگر پرپشت و انبوه، به سبک استالین، رهبر شوروی، بود یا برای آراستگی و دلبری، به شیوه کلارک گیبل، ستاره سینما، مرتب و آراسته می‌شد. هنوز هم در میان ما کسانی هستند که از سر اعتقاد به سبیل پرپشت چنگ زده‌اند و آن را به نشانه وفاداری به گذشته‌ای سپری‌شده حفظ می‌کنند. با اوج‌گیری شهرت کاسترو و چه‌گوارا، علاقه به ریش در میان جوانان و دانشجویان دانشگاه‌ها گسترش یافت.
دانشنامه هوشمند به ما می‌گوید که لویی ناپلئون در اواسط قرن نوزدهم بود که سبیل را با قدرت سیاسی پیوند زد. آن را به نماد قدرت تبدیل کرد و به‌طور رسمی بر سربازان تحمیل کرد. او پیش‌خدمت‌های رستوران‌ها و کافه‌ها را از گذاشتن سبیل منع کرد، با این استدلال که جایگاه اجتماعی آنان از نظامیان پایین‌تر است.
سپس بادهای دوران جدید بر اروپا وزیدن گرفت. جوانان آن سنت را کنار گذاشتند و ماشین‌های اصلاح برقی به صورت‌ها راه یافتند. پس از جنگ جهانی دوم، سلطه سبیل رو به افول گذاشت. در دهه نود، «دیکتاتوری اصلاح کامل صورت» بر آن چیره شد. دیگر مردانگی به چند تار موی ظاهری مربوط نبود. مرز میان جوانان پسر و دختران درهم آمیخت؛ موهای بلندی که پشت سر بسته می‌شد، شلوارهای جین مشترک میان دو جنس و گوشواره‌هایی که هر دو گوش را می‌آراستند.
هدف از اختصاص دادن یک ماه به سبیل‌ها، آگاه‌سازی جوانان درباره خطرات سرطان پروستات بود؛ اما این مناسبت به دعوتی عمومی برای بازگشت به همان خط مویی تبدیل شد که لب بالایی را مشخص می‌کند و هنگام نوشیدن، پیش از هر چیز به لبه ظرف نزدیک می‌شود.
چند روز پیش گزارشی منتشر شد که نوید بازگشت سبیل‌ها به چهره نسل «زد» را می‌داد. کسانی که زیر سی سال دارند، در پی «جاذبه به سبک فرانسوی» هستند. در این گزارش آمده بود که هشتگ «سبیل» در تیک‌تاک سه میلیارد بار دیده شده است. رقمی که باورکردنش دشوار است. حتی اگر آن را بر سه تقسیم کنیم، باز هم با موجی از استقبال روبه‌رو هستیم که فَشنیست‌ها را به حیرت می‌اندازد.
المتنبی بزرگ بیتی انتقادی و مشهور درباره سبیل‌ها دارد. الجواهری نیز در قصیده‌ای پرطنین که در سال ۱۹۴۸ سروده و خوانده شد، حاکمان فاسد را چنین توصیف می‌کند: «الشاربين دمَ الشبابِ لأنه... لو نالَ منهمْ لكانَ الشاربا/ آنان که خون جوانان را می‌خورند، زیرا اگر برآنان چیره می‌شد خون‌خوار می‌شد.»
البته میان این بیت و سبیل‌ها هیچ ارتباطی وجود ندارد، اما این سخن با وجود دگرگونی دهه‌ها همچنان اعتبار خود را حفظ کرده است. و این خود بهانه‌ای است برای گفتن آنچه در دل داریم.