وقتی درباره شاعر نامدار عراقی، نازک الملائکه، و آنچه در برخی آثار نثری‌اش درباره جنبش نوگرایی در شعر و چگونگی ظهور این جنبش و شاعرانی که آن را پدید آوردند، گفته است بحث می‌کنیم، از همان آغاز می‌پذیریم که او حق دارد این موضوع را از منظر خود بررسی کند.
این حق اوست و نمی‌توانیم آن را انکار کنیم یا درباره‌اش مجادله کنیم. بلکه او با آنچه گفته، هر نظری که دیگران درباره‌اش داشته باشند، وظیفه‌ای را انجام داده است که اگر خود پیش‌قدم نمی‌شد، ما از او می‌خواستیم انجامش دهد؛ البته اگر بخواهیم جنبش نوگرایی در شعر را با همه طرف‌ها و جنبه‌های گوناگونش بشناسیم.
نازک الملائکه یکی از منابع اصلی برای شناخت و بررسی این جنبش است و این امر دلایل متعددی دارد؛ از جمله اینکه او از پیشگامانی بود که در دعوت به این جنبش مشارکت داشتند، نخستین تجربه‌های شعری خود را در این مسیر عرضه کردند، سیر تحول آن را دنبال کردند و شاهد بودند که چگونه رشد کرد، گسترش یافت و به بلوغ رسید تا سرانجام جایگاه برجسته خود را در شعر معاصر ما به دست آورد.
نازک الملائکه نه‌تنها با شعر خود، بلکه از طریق سرودن و پژوهش نیز در این جنبش سهیم بود. او شاعری چیره‌دست و در عین حال منتقدی فرهیخته بود که بر میراث ادبی عرب احاطه داشت، علوم زبان را آموخته و به تدریس آن‌ها پرداخته بود. افزون بر این، ادبیات زبان‌های دیگر را نیز مطالعه کرده بود؛ به‌ویژه ادبیات انگلیسی که شماری از اشعار شاعران رمانتیک آن، مانند کیتس و بایرون، و نیز برخی از غزل‌های شکسپیر را به عربی ترجمه کرده بود.
او با برخورداری از این توانایی‌های گوناگون، منبعی برای کسب اطلاعات و مرجعی برای سخن گفتن درباره جنبش نوگرایی در شعر معاصر ماست. بنابراین، اگر در سخنان او به نکته‌ای برخوردیم که نیازمند بازنگری و بحث باشد، وظیفه داریم این کار را انجام دهیم؛ زیرا جنبش نوگرایی که افزوده‌ای خلاقانه و تأثیرگذار بود و راه را برای غنا و تحول شعر عربی گشود، حاصل کار یک فرد یا چند فرد نبود، بلکه ثمره تلاش‌های فراوانی بود که آثار و نسل‌های مختلف در آن مشارکت داشتند؛ تلاش‌هایی که در هم تکمیل شدند، گسترش یافتند و سرانجام به حرکتی تبدیل شدند که عرصه را برای استعدادهای توانمند گشود.
استعدادها متعددند، تجربه‌ها گوناگون و متفاوت‌اند و نسل‌ها پی‌درپی می‌آیند، مشارکت می‌کنند و چیزهای تازه‌ای به این جنبش می‌افزایند؛ جنبشی که بر پایه نوآوری شکل گرفته است. از همین رو، به بازنگری‌ها، پژوهش‌ها و روشنگری‌هایی نیاز داریم که در آن‌ها بار دیگر به آنچه پیش‌تر ارائه شده است بنگریم و آثار تازه‌ای را نیز بررسی کنیم که تاکنون به اندازه کافی درباره‌شان پژوهش نشده است.
آری، جنبش نوگرایی در دهه‌های اخیر به حرکتی گسترده تبدیل شده که خود را بر فرهنگ معاصر ما تحمیل کرده و جایگاه کنونی‌اش را در سراسر جهان عرب تثبیت کرده است؛ اما آغاز آن با تلاش‌هایی پراکنده و تجربه‌هایی متفاوت بود که در اینجا و آنجا پدیدار شدند، بی‌آنکه هنوز پژوهش کافی درباره آن‌ها صورت گرفته باشد تا نسل‌های جدید با این تجربه‌ها و پدیدآورندگانشان آشنا شوند. همین امر ما را ملزم می‌کند که آنچه نازک الملائکه در پاسخ به این پرسش مطرح کرده است، به بحث بگذاریم.
نازک الملائکه کتابی را که حدود پنجاه سال پیش منتشر کرد و نامش را «مسائل شعر معاصر» گذاشت، با این سخنان آغاز می‌کند:
«جنبش شعر آزاد در سال ۱۹۴۷ در عراق و از عراق آغاز شد. در واقع، این جنبش از خود بغداد راه افتاد و گسترش یافت تا سراسر جهان عرب را فراگرفت؛ و نزدیک بود به دلیل افراط‌کاری کسانی که به آن روی آوردند، همه شیوه‌های دیگر شعر عربی ما را با خود بشوید و از میان ببرد. نخستین قصیده‌ای که با وزن آزاد منتشر شد، قصیده من با عنوان «وبا» بود.»
در ادامه، بخشی از این قصیده را می‌آورم که در وزن متدارک (خبب) سروده شده است:
«طلع الفجرُ
أصغِ إلى وقع خطى الماشين
في صمت الفجر، أصخ، انظر ركب الباكين
عشرة أموات، عشرونا
لا تُحصَ، أصخ للباكين».
(سپیده دمید
به صدای گام‌های رهگذران گوش بسپار
در سکوت سپیده‌دم، گوش فرا ده، بنگر کاروان گریان را
ده مرده، بیست مرده
به شمار نمی‌آیند، به ناله‌های گریه‌کنندگان گوش بسپار)
نازک الملائکه این قصیده را در بیان اندوهی سرود که هنگام دنبال کردن اخبار منتشرشده درباره شیوع بیماری وبا احساس می‌کرد؛ بیماری‌ای که در آن سال جان هزاران مصری را گرفت.
اما نازک در ادامه، اطلاعات دیگری را مطرح می‌کند که بحث خود را از آنجا آغاز می‌کنیم. او می‌گوید قصیده‌اش «در بیروت منتشر شد و نسخه‌های آن در اول دسامبر ۱۹۴۷ به بغداد رسید. در نیمه دوم همان ماه، دیوان بدر شاکر السیاب با عنوان «ازهار ذابلة/ گل‌های پژمرده» در بغداد منتشر شد که در آن قصیده‌ای با وزن آزاد از او، بر پایه بحر رمل، با عنوان «هل کان حباً/ آیا عشق بود؟» وجود داشت. او در پانوشت توضیح داده بود که این شعر از نوع اشعاری است که وزن‌ها و قافیه‌های متفاوت دارند.»
سخنان نازک درباره آغاز جنبش نوگرایی در همین‌جا به پایان می‌رسد؛ جنبشی که او با لحنی قاطع آغازش را به خود نسبت می‌دهد. اما او باید احتمال وجود تجربه‌های دیگری را نیز در نظر می‌گرفت که شاید شاعران دیگری در عراق یا دیگر کشورهای عربی در عرصه شعر ارائه کرده بودند؛ عرصه‌ای که در آن زمان، در سراسر نیمه نخست قرن گذشته، در مشرق، مغرب و سرزمین‌های مهاجرت، شاهد جنبش‌های نوگرایانه متعددی بود.
یکی از این تجربه‌ها، قصیده السیاب است که در نخستین دیوان او منتشر شد؛ دیوانی که در همان ماه انتشار قصیده نازک به چاپ رسید و تنها پانزده روز با آن فاصله داشت. بی‌تردید، قصایدی که السیاب در نخستین دیوانش گرد آورده بود، در ماه‌ها یا سال‌های پیش از انتشار آن سروده شده بودند. خود السیاب نیز درباره این دیوان گفته است که در بغداد به چاپ رسید و در ژانویه ۱۹۴۷ به عراق رسید، نه در دسامبر، آن‌گونه که نازک می‌گوید؛ یعنی بیش از ده ماه پیش از انتشار قصیده نازک.
السیاب این توضیح را در مقاله‌ای در مجله لبنانی «الآداب»، در شماره ژوئن ۱۹۵۴، منتشر کرده بود؛ یعنی پیش از آنکه نازک کتاب «مسائل شعر معاصر» را منتشر کند و آغاز جنبش را به خود نسبت دهد و در آن بنویسد که السیاب دیوانش را در همان ماهی منتشر کرده که او قصیده‌اش را منتشر کرده است؛ ادعایی که با گفته السیاب مغایرت دارد.
السیاب پیش از انتشار کتاب نازک درگذشت؛ کتابی که او یازده سال پس از انتشار آن توضیح السیاب، مطالب یادشده را در آن مطرح کرد. از این رو، اکنون نازک به‌تنهایی مسئول روشن کردن این مسئله بود.
اما شاعر بزرگ عراقی درگذشت، بی‌آنکه پاسخی قانع‌کننده به ما بدهد. اکنون این وظیفه بر عهده منتقدان معاصر است که پژوهش و بررسی را بر عهده بگیرند و پاسخ این پرسش را در اختیار ما و نسل‌های جدید قرار دهند.
هر نتیجه‌ای که این پژوهش و بررسی به دست دهد، ارج و اعتبار ما برای نازک و السیاب چندان تحت تأثیر آن قرار نخواهد گرفت و هر دو همچنان از پیشگامان برجسته شعر عربی مدرن باقی خواهند ماند.
اکنون با اطمینان کامل می‌دانیم که تجربه‌های اولیه نوگرایی در شعر متعدد بوده‌اند و پیش از تجربه‌های السیاب و نازک شکل گرفته‌اند. این موضوع را در مقاله آینده روشن خواهیم کرد.
