الزیدی در تهران… بازگشتی بی‌پاسخ

علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، با شتاب و در نهایت پنهان‌کاری راهی تهران شد. اما در کشوری مانند عراق که تفاوت چندانی با بیشتر کشورهای شرق ندارد، پنهان نگه‌داشتن رازها دشوار است؛ چراکه معروف است اگر بیش از دو نفر از رازی باخبر شوند، دیگر راز نمی‌ماند. چند ساعتی نگذشت که این سفر، که قرار بود محرمانه بماند، به سفری علنی تبدیل شد؛ به‌ویژه آنکه تهران سخنان او را شنید، اما بی‌آنکه پاسخ‌های قاطعی در اختیارش بگذارد، او را بازگرداند.
شاید آقای الزیدی پیام‌هایی دلگرم‌کننده از آمریکا شنیده و پیشنهاد کرده بود آن‌ها را به طرف ایرانی منتقل کند. شور و اشتیاق این رئیس دولت جوان و تمایلش، همچون دیگر رهبران منطقه، به دستیابی به راه‌حلی مسالمت‌آمیز برای مناقشه، او را بر آن داشت تا آنچه را شنیده بود به گوش ایرانی‌ها برساند. ایرانی‌هایی که در هنر گوش‌سپردن آشنا مهارت دارند یا به تأملی بیش از اندازه در پیشنهادهای مذاکره‌کنندگان متوسل می‌شوند؛ اما آنان نیز، طبق معمول، آنچه را طرف مقابل مایل به شنیدنش نبود، به گوش میانجی‌ها و حاملان پیام رساندند و پاسخ‌هایی به آن‌ها سپردند که برای رمزگشایی یا تفسیرشان به میانجی‌های دیگری نیاز است.
شاید میانجی‌گری یا تلاش عراق، یا پنجره‌ای عراقی که از واشنگتن به سوی تهران گشوده شد، فرصتی تازه برای پرهیز از رویارویی بود؛ اما پرسشی که در ذهنیت ایرانی مطرح نشد این بود: آیا تهران اساساً آمادگی پذیرش میانجی‌گری عراق را دارد، درحالی‌که عراق را بخشی از جغرافیای رویارویی می‌داند؟
بنابراین، شاید الزیدی بدون دریافت پاسخ‌های کامل از ایران بازگشته باشد؛ نه در مسیر خارجی، یعنی آمریکا، با وجود سخنانی درباره تفاهم بر سر چندین موضوع، و نه در مسیر داخلی، یعنی گروه‌های مسلح. گویی تهران عمداً از مداخله خودداری می‌کند و الزیدی را وامی‌گذارد تا مسئولیت انتخاب‌هایش را بر عهده بگیرد؛ یا شاید هم برای بازآرایی یکی از مهم‌ترین گروه‌های وابسته به خود، که در هر رویارویی احتمالی نقش نوک پیکان را دارد، عجله‌ای ندارد.
نخست، بن‌بست میان ایرانی‌ها و واشنگتن عمیق‌تر می‌شود و حتی برخی فضاهای مثبت که میانجی‌ها از آن‌ها سخن می‌گویند، به‌سرعت با ناامیدی روبه‌رو می‌شوند؛ به‌ویژه آنکه ایرانی‌ها همچنان بر این باورند که هزینه رویارویی از هزینه توافق کمتر است. معنای این امر آن است که احتمال جنگ همچنان در مقایسه با گزینه‌های دیگر، گزینه‌ای پیشتاز است.
بن‌بست دوم در تداوم اختلاف میان الزیدی و برخی گروه‌های مسلح وابسته به ایران، به‌ویژه «کتائب حزب‌الله»، نهفته است؛ گروهی که بیشترین وفاداری و عمیق‌ترین پیوند را با تهران دارد. اما به نظر می‌رسد ایران علاقه‌ای به حل اختلاف میان اجزای «چارچوب هماهنگی» و الزیدی نداشته است؛ هرچند این اختلاف، ثبات قدرت و نظام سیاسی عراق را تهدید می‌کند، به‌خصوص آنکه اختلاف‌نظر در درون چارچوب شیعی دیگر با ابزارهای سنتی قابل حل‌وفصل نیست.
روشن است که برخی گروه‌های مسلح، بنا بر ماهیت خود، از فرمان‌برداری از خواسته‌های دولت سر باز می‌زنند و حاضر نیستند به توصیه‌های دوستان یا شرکای خود نیز گوش بسپارند. این سرسختی احتمال برخورد آن‌ها با دولت و نهادهایش را افزایش می‌دهد؛ به‌ویژه در موضوع انحصار سلاح در دست دولت که به مسئله‌ای فوق‌العاده حساس برای موافقان و مخالفان آن تبدیل شده است. با عمیق‌تر شدن شکاف میان دو طرف، توانایی یا تمایل به حل اختلاف و آشتی از میان می‌رود و گرایش به جست‌وجوی راه‌حلی از مسیری دیگر افزایش می‌یابد؛ راه‌حلی که شاید هزینه‌اش کمتر از خودِ رویارویی نباشد.
از سفر الزیدی و دیگر رهبران عراقی به تهران گرفته تا سفرهای فشرده مقام‌های ایرانی به عراق، آنچه روشن است این است که از زمان کشته‌شدن ژنرال قاسم سلیمانی، دیگر هیچ شخصیت ایرانی‌ای وجود نداشته که بتواند تأثیری تعیین‌کننده بر قدرت سیاسی عراق بگذارد یا گروه‌های مسلح را به پذیرش توافق‌هایش وادار کند. این امر لزوماً به معنای عقب‌نشینی نقش و نفوذ ایران نیست، بلکه بیش از آن، به معنای از دست رفتن ابزارهای تاکتیکی کارآمدی است که غیبتشان اکنون بر بنیان راهبردی این نفوذ تأثیر می‌گذارد.