سمرقند… خاطره روزگار فیروزه‌ای

سمرقند زیر مستی نوری کهن از خواب برمی‌خیزد و آفتاب بر گونه‌های گنبدهای فیروزه‌ای‌اش دست می‌کشد؛ گویی آسمان بر سینه این شهر آکنده از تاریخ و عطر حکایت‌های دیرین آرمیده است.
سکوت آستانه سپیده‌دم در اینجا به وسعت افسانه‌هاست. قنطره‌ها چون دروازه‌هایی بلند، رو به قرون گذشته گشوده شده‌اند و هیاهوی دانشجویان مدارس کهن، صدای فقیهان در رواق‌های زیر سایه‌سار درختان انبوه و بوی مرکب تازه بر نسخه‌های خطی را به یاد می‌آورند. هر آنچه اینجا به چشم می‌آید، در سکوت با تو سخن می‌گوید. سنگ‌ها حافظه‌ای زنده دارند که با هر نگاه به تپش می‌افتد و تو را به تالارهای زیبای روزگاران گذشته فرامی‌خواند.
سمرقند در گذر ساعت‌های روز، با طیف‌های گوناگون نور خود را می‌آراید، اما رازهایش را تنها با کسانی در میان می‌گذارد که رنج گشت‌وگذار در میان برگ‌های کتاب‌ها را بر خود هموار کرده و با حکیمانی همنشین شده‌اند که چراغ‌هایشان محفل‌های شهر را روشن می‌کرد؛ محفل‌هایی که تشنگان علم و معرفت را به سوی خود می‌کشاند. هنگام غروب، شهر ردای آبی‌اش را از تن درمی‌آورد و رنگ بنفش را بر شانه‌هایش می‌افکند. آن‌گاه زر همچون ستاره‌های کوچک بر لبه گنبدهایی شعله‌ور می‌شود که کوچه‌ها زیر سایه‌شان کش آمده‌اند؛ و از دکان‌های شهر عطر نان داغ، بوی چای آمیخته به نعناع و گلاب و زعفران به مشام می‌رسد. سمرقند گذشته‌اش را همچون کسی که رویدادها و وقایع تاریخی را روایت می‌کند بازگو نمی‌کند؛ بلکه آن را عریان می‌سازد و در هر نقش، هر سنگ، هر درِ آراسته و هر گنبدی که با آسمان نجوا می‌کند، پیش چشم می‌آورد.
هنگامی که شب بر این شهر فرومی‌افتد؛ شهری که در قرن هشتم پیش از میلاد بنیاد نهاده شد و سپس اسکندر مقدونی آن را ویران کرد و پس از آنکه زیبایی‌اش او را به شگفتی واداشت، با مردمش به خشونت رفتار کرد؛ شهری که ایرانیان، ترکان و مغولان آن را گشودند، ستارگان گشت‌وگذار خود را بر پیشانی آسمان آغاز می‌کنند؛ گویی همچنان به نقش‌زدن بر دروازه‌های مدارس و گنبدهای مساجد ادامه می‌دهند...
در آن هنگام است که سمرقند حکایت خود را آغاز می‌کند و می‌گوید: من تنها چراغی نیستم که بر راه کاروان‌هایی می‌تابید که ابریشم و ادویه و اندیشه‌ها و باورها و اختراعات را میان چین و هند و دریای مدیترانه جابه‌جا می‌کردند و شرق و غرب از دانش دانشمندان و حکمت فیلسوفانم روشنایی می‌گرفتند؛ من همچنین بوته‌ای هستم که تمدن‌ها در آن با یکدیگر درآمیختند و اندیشه‌ها طی قرن‌ها، زیر قنطره‌های مدارس نامدارم، در هم تنیدند. شاعران و ادیبان از چشمه‌سارهای آزادی‌ام سیراب شدند؛ آزادی‌ای که افق‌های بیان را گشود و آفرینندگان را از گوشه‌وکنارهای نزدیک و دور به سوی خود کشاند.
مساجد، مناره‌ها و آرامگاه نوابغ من، دیروز و امروز، نگین معماری آسیای میانه بوده‌اند و فرمانروایانم از میان فقیهان و دانشمندان نجوم و پزشکی و ریاضیات برگزیده می‌شدند؛ آن روزگاری که اروپا زیر یوغ ستمگران و بدکاران بود و اندیشه در آن، اسیر تعصب و محبوس تاریکی. اینجا بود که دانشمندان چشم به ستارگان دوختند و برای نخستین بار در تاریخ، حرکت اجرام آسمانی را رصد کردند. من هنوز گواه آنم که شهرهای بزرگ را تنها با سنگ بنا نمی‌کنند، بلکه با انباشت دانش و معرفت و آمیزش تمدن‌ها در بستر زمان می‌سازند.