ابن‌رشد و مسئله جنگ و صلح

امسال (۲۰۲۶) سالگرد نهصدمین سالروز تولد فیلسوف و فقیه، ابوالولید ابن‌رشد قرطبی (۱۱۲۶ـ۱۱۹۸)، فرامی‌رسد. در صد سال گذشته، پس از ابن‌خلدون، پژوهشگران اروپایی و عرب بیش از دیگران به ابن‌رشد توجه نشان داده و آثارش را منتشر کرده‌اند. تألیف درباره ابن‌خلدون بسیار آسان‌تر است؛ زیرا او «مقدمه» و «تاریخ» را دارد و پژوهشگران نظریه او در تاریخ یا جامعه‌شناسی به «مقدمه» بسنده می‌کنند. برخی از آنان ادعا می‌کنند که ابن‌خلدون نظریه‌اش را در «تاریخ» خود به کار نبسته است؛ حال آنکه بیشترشان اصلاً «تاریخ» را نخوانده‌اند.
اما بخش اصلی آثار ابن‌رشد شرح‌های گوناگون، کوتاه و مفصل، بر کتاب‌های حجیم ارسطوست. او کتابی نیز درباره اختلاف‌های فقهی دارد و کتابی دیگر در مجادله با غزالی؛ همچنین دو بخش در نقد روش‌های متکلمان در تأویل متن دینی. از یاد بردم که کتابی هم در پزشکی دارد. در سال‌های اخیر نیز پژوهشگران فرانسوی، به‌ویژه، به بازنشر شرح‌های ابن‌رشد بر آثار ارسطو، ترجمه آن‌ها به زبان فرانسوی و نوشتن درباره نوآوری‌های او، حتی در همین شرح‌ها، روی آورده‌اند؛ همچنین بازنگری‌هایی تازه درباره تأثیر او بر فلسفه اروپای قرون وسطی و چشم‌اندازهایی که این فلسفه به عصر رنسانس اروپا گشود، صورت گرفته است.
چرا این‌همه درباره ابن‌رشد سخن گفتم؟ نه فقط به‌سبب نهصدمین سالروز تولدش، بلکه به‌دلیل سهم او در نقد جمود در علم کلام، فلسفه و تصوف و نیز دعوتش به نوعی دانش دینیِ برهانی. و سرانجام، به‌خاطر دیدگاه‌هایش ــ که گاه آن‌ها را به افلاطون و ارسطو نسبت می‌دهد ــ درباره مسائل جنگ و صلح.
ابن‌رشد در فصل «جهاد و سِیَر» از کتاب «بدایة المجتهد»، ضمن آنکه دیدگاه‌های مالکیان را می‌پسندد، می‌افزاید که جهاد از شئون دولت است و داوطلبانه واردشدن به آن پسندیده نیست؛ زیرا این کار در موارد بسیاری به فاجعه انجامیده است. به هر روی، جنگ باید جنگ دفاعی باشد، نه جنگ تهاجمی؛ چراکه در قرآن بارها آمده است: «... و تجاوز نکنید».
از این‌رو، ابن‌رشد چندان به مسائل جنگ توجه نمی‌کند؛ هرچند آشفتگی و ناآرامی در اندلس و مغرب رواج داشت. این گرایش به نادیده‌گرفتن مسائل منازعات مسلحانه را در تلخیص او از کتاب سیاسی افلاطون، یعنی «جمهوری»، نیز می‌توان دید. اگر دو شهر به شهر آرمانی نویسنده هجوم آورند، آن شهر باید میان آن دو اختلاف و فتنه بیفکند، به‌گونه‌ای که با یکی از آن‌ها علیه دیگری که دشمنی بیشتری با آن دارد متحد شود. این برداشت از سیاست‌های جنگی افلاطون دقیق نیست. اما واقعیت آن است که افلاطون به تربیت نگهبانان و پاسداران توجه دارد و به تجاوز به شهر نمی‌اندیشد؛ زیرا او ــ و ابن‌رشد نیز با خرسندی از او پیروی می‌کند ــ بر این باور است که شهر سیاسی، با مدیریت خردمندانه خود، از راه سیاست از بیشتر جنگ‌ها پرهیز می‌کند؛ کاری که شهرهای نظامی‌گرا، غنیمت‌محور و نادان از انجام آن ناتوان‌اند. بدین‌ترتیب، گزاره‌های افلاطون به توصیه‌هایی نزدیک می‌شوند که در کتاب‌های «آداب سلطانی» می‌خوانیم؛ توصیه‌هایی که در آن‌ها سلطان برای پرهیز از تهاجم خارجی به حیله‌ها و ثروت متوسل می‌شود.
عامل دیگری نیز در ایجاد هیبت دولت و بازداشتن دیگران از جنگ نقش دارد: همراه‌کردن جوانان با پدرانشان در میدان نبرد. اگر این کار ممکن نباشد، دست‌کم باید برای آنان اردوگاه‌هایی برپا کرد تا آموزش ببینند و آماده شوند؛ بی‌تردید دشمن این آمادگی را می‌بیند و در حمله به شهر تردید می‌کند. ابن‌رشد از توصیه افلاطون خرسند می‌شود و آیه قرآنی را به یاد می‌آورد: «و هر چه در توان دارید از نیرو و اسبان آماده بسیج کنید تا به‌وسیله آن دشمن خدا و دشمن خود را به هراس افکنید». بنابراین، آمادگی واقعی برای جنگ، چه نزد یونانیان و چه نزد عرب‌ها، در اصل با هدف پرهیز از جنگ صورت می‌گیرد. حتی اگر جنگ درگیرد، دست‌کم آماده خواهید بود؛ دشمن غافلگیرتان نمی‌کند و صفوفتان از هم نمی‌پاشد.
میان ابن‌رشد و ابن‌خلدون حدود سه قرن فاصله است. اما ابن‌خلدون جنگ‌ها را از نزدیک دیده و در برخی از آن‌ها شرکت کرده بود. او می‌گفت جنگ است که دولت‌ها را پدید می‌آورد؛ حال آنکه ابن‌رشد، فقیه و فیلسوف، از جنگ‌ها و اندیشه‌ها و شیوه‌های عملی آن‌ها دور بود. در شهر آرمانی افلاطون این باور وجود دارد که علت‌های اصلی جنگ باید درونی باشند؛ اما شهر آرمانی از علت‌های درونیِ منازعه عاری است و بنابراین، در نتیجه، در معرض تجاوز خارجی نیز قرار نمی‌گیرد! این را افلاطون می‌گوید، با آنکه جنگ‌های اسپارت با آتن را می‌شناسد. ابن‌رشد از جنگ بیزار است، اما در فصل فقهی کتاب «بدایة المجتهد» و در شرح «جمهوری» افلاطون، به نظریه‌پردازی‌هایی دست یافته که می‌تواند برای پرهیز از جنگ یا کاهش خطرهای آن به آن‌ها پناه ببرد.
اگر استدلال‌های افلاطون و ابن‌رشد را به‌دقت بررسی کنیم، درمی‌یابیم که «فضیلت اصلی» این شهر صلح‌جو در آن است که شهری سیاسی، عادل یا فاضل باشد؛ و تا زمانی که چنین است، در برابر جنگ‌ها از مصونیت برخوردار خواهد بود. در روزگاری دورتر ــ البته پس از ابن‌رشد ــ فیلسوف آلمانی، کانت، در رساله «به‌سوی صلح پایدار» ادعا کرد که میان دولت‌های مبتنی بر قانون اساسی جنگی رخ نمی‌دهد. وقتی به او گفتند: اما به جنگ‌های ناپلئون نگاه کن! پاسخ داد: کدام قانون اساسی است که برای ناپلئون جنگ‌افروزی را تجویز کرده باشد؟
اما اگر شهر آرمانی ابن‌رشد را شهرهای غیرفاضل یا نادان احاطه کرده باشند، آن‌گونه که افلاطون و ابن‌رشد هر دو می‌گویند، ابن‌رشد چه پاسخی خواهد داشت؟